I OZ 35/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym Przewodniczący Sędzia NSA Anna Lech po rozpoznaniu w dniu 30 stycznia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 5 grudnia 2013 r., sygn. akt II SO/Op 24/13 w pkt 1) oddalające wniosek J. M. o przyznanie pełnomocnika z urzędu; w pkt 2) umarzające postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...] lipca 2013 r., nr [...] w przedmiocie dodatku mieszkaniowego postanawia: oddalić zażalenie. J. M. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wniosek o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Oświadczyła, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i utrzymuje się z zasiłku okresowego (230,23 zł.) oraz zasiłków celowych z pomocy społecznej. Stałe wydatki mieszkaniowe określiła na 56,24 zł. Podniosła, że nie może ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania w sprawie sądowej, w której zamierza zaskarżyć decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z 29 lipca 2013 r. w przedmiocie dodatku mieszkaniowego. Postanowieniem z dnia z 21 października 2013 r., sygn. akt II SO/Op 24/13, referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu odmówił stronie przyznania prawa pomocy. Od tego postanowienia skarżąca złożyła sprzeciw zarzucając mu naruszenie prawa materialnego i procedury oraz sprzeczność istotnych ustaleń referendarza z treścią zebranego materiału dowodowego. W niniejszej sprawie miał zatem zastosowanie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), stanowiący, że w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Postanowieniem z dnia 5 grudnia 2013 r., sygn. akt II SO/Op 24/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w pkt 1) oddalił wniosek J. M. o przyznanie pełnomocnika z urzędu; w pkt 2) umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych Sąd wskazał, że decyzję w niniejszej sprawie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu wydało w oparciu o przepisy ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o dodatkach mieszkaniowych (Dz. U. z 2013 r., poz. 966), która reguluje świadczenia w ramach szeroko rozumianej pomocy społecznej. Natomiast zgodnie z art. 239 pkt 1 lit a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, strona postępowania z zakresu pomocy społecznej nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Wobec tego Sąd pierwszej instancji uznał, że do rozpatrzenia pozostał wniosek skarżącego przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, gdyż postępowanie o zwolnienie od kosztów sądowych jest bezprzedmiotowe i podlega umorzeniu. W odniesieniu do wniosku o przyznanie pełnomocnika z urzędu Sad pierwszej instancji uznał, że z urzędu jest mu wiadome, iż J. M. w ostatnich 2 latach wniosła osobiście lub imieniem syna, którego jest kuratorem 16 skarg sądowoadministracyjnych, a w części spraw ustanowiono jej pełnomocnika z urzędu. W ocenie Sądu nie oznacza to jednak, że każdorazowo Sąd jest obowiązany przyznać stronie prawo pomocy w żądanym zakresie. Sąd wskazał, że skarżąca nie jest osobą nieporadną życiowo na co wskazuje obszerna, logiczna i częsta korespondencja z organami pomocy społecznej i Sądem. Skarżąca nie ma żadnego problemu z formułowaniem swoich żądań, posługuje się wymaganymi formularzami, pisma sporządza na komputerze. Nie wykazała też, że niski dochód jest barierą w ustanowieniu np. adwokata z wyboru. Sąd podał, że zgodnie z § 3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. (Dz. U. Nr 163 poz. 1348 ze zm.), w przypadkach szczególnie uzasadnionych, gdy przemawia za tym sytuacja majątkowa lub rodzinna klienta albo rodzaj sprawy, adwokat może ustalić stawkę opłaty niższą niż minimalna, albo zrezygnować z opłaty w całości. W ocenie Sądu skarżąca ma możliwość skorzystania z tego przepisu, lecz tego nie czyni, zrzucając na Skarb Państwa nie tylko koszty częściowego swego utrzymania (systematyczne świadczenia z pomocy społecznej), ale także ponoszenia kosztów pełnomocnika z urzędu. Na to postanowienie skarżąca złożyła "pismo przewodnie – doręczenia pism procesowych" z dnia 24 grudnia 2013 r., do którego dołączyła wniosek o przyznanie z urzędu pełnomocnika, który w jej imieniu sporządzi i wniesie zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 5 grudnia 2013 r. Z notatki urzędowej Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wynika, że Sąd ten potraktował pismo skarżącej jak zażalenie na postanowienie z dnia 5 grudnia 2013 r. Sąd wskazał, że z treści pism skarżącej oraz dołączonych załączników wynika, że chce ona zaskarżyć postanowienie z dnia 5 grudnia 2013 r., zaś uzasadnienie zawarto w piśmie – wniosku z dnia 24 grudnia 2013 r. Sąd stwierdził, że z pism skarżącej nie wynika, aby jej zamiarem było wszczęcie postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy w nowej sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: zgodnie z art. 246 § 1 powołanej wyżej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Brzmienie wskazanych wyżej przepisów oznacza, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy, stosowana jest jedynie w przypadkach, gdy skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację nie mogą uiścić kosztów sądowych, bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania, przy czym ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Instytucja "prawa pomocy" ma zatem na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności jeśli posiada stały miesięczny dochód. Stanowi o tym art. 199 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie ponoszą strony, od której to zasady instytucja przyznania prawa pomocy stanowi odstępstwo. Prawo pomocy jest zatem instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W niniejszej sprawie uznać należy, że zasadnie Sąd pierwszej instancji postanowieniem z dnia 5 grudnia 2013 r. umorzył postępowanie w zakresie żądania skarżącej zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż jest ona z mocy ustawy zwolniona od ponoszenia tych kosztów – na podstawie art. 239 pkt 1 lit a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zgodzić się także należy z Sądem pierwszej instancji, który odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Mając bowiem na uwadze prowadzoną przez J. M. działalność skargową, zasadnym wydaje się przyjęcie, że jest ona w stanie sama sporządzić i wnieść skargę do sądu. Do sporządzenia takiej skargi nie jest bowiem wymagany przymus adwokacko – radcowski, który jest obligatoryjny przy składaniu skargi kasacyjnej do Naczelnego Sadu Administracyjnego. Istotna przy tym jest okoliczność, że wojewódzki sąd administracyjny nie jest związany granicami skargi – zgodnie z art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Oznacza to, że sąd ma prawo, a nawet obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Wobec tego uznać należy, że zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 5 grudnia 2013 r. nie narusza obowiązującego prawa. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił, jak w sentencji.