I OZ 182/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 24 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia [...] Sp. z o. o. "[...]" Sp. k. z siedzibą w Poznaniu na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 grudnia 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 2675/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi [...] Sp. z o. o. "[...]" Sp. k. z siedzibą w Poznaniu na postanowienie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania w sprawie stwierdzenia nabycia przez Skarb Państwa z mocy prawa z dniem 1 stycznia 1999 r. własności nieruchomości postanawia oddalić zażalenie Zaskarżonym postanowieniem z dnia 10 grudnia 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 2675/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy [...] w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi [...] (dalej spółka) na postanowienie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] września 2013 r. [...] w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania w sprawie stwierdzenia nabycia przez Skarb Państwa z mocy prawa z dniem [...] stycznia 1999 r. własności nieruchomości. Sąd I instancji wskazał, że postanowieniem tegoż Sądu z dnia 20 stycznia 2014 r., I SA/Wa 2675/13 odmówiono spółce przyznania prawa pomocy. Z oświadczeń złożonych przez spółkę zawartych we wniosku wynikało, że spółka nie prowadzi żadnej działalności, wysokość kapitału zakładowego, majątku i środków finansowych spółki wynosi 50.000 zł, zaś w bilansie za rok 2013 wykazano stratę w wysokości 1.120.159,58 zł. Na wskazanym we wniosku rachunku bankowym strony na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku zgromadzono środki w wysokości 766,80 zł. W odniesieniu do oświadczeń wnioskodawcy Sąd stwierdził, że przedłożony rachunek bankowy zajęty z tytułu niezapłaconego podatku VAT nie potwierdza zawartych we wniosku oświadczeń, że spółka nie prowadzi żadnej działalności. Wobec spółki nie wszczęto postępowania upadłościowego ani naprawczego. Przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet mimo trudności finansowych, winno partycypować w kosztach postępowania sądowego. Stwierdzając brak podstaw do przyznania spółce prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego Sąd zauważył, że w toczącym się postępowaniu spółka reprezentowana może być przez r. pr. G. K. , umocowanego do działania w charakterze prokurenta samoistnego spółki, co wynika z danych z Krajowego Rejestru Sądowego. Na postanowienie z 20 stycznia 2014 r. strona nie wniosła zażalenia. Wyrokiem z dnia 11 czerwca 2014 r., I SA/Wa 2675/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę spółki na postanowienie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] września 2013 r. w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania. Postanowieniem z dnia 2 października 2014 r., I SA/Wa 2675/13 Sąd ten odrzucił skargę kasacyjną spółki od wyroku z dnia 11 czerwca 2014 r. Postanowieniem z dnia 22 stycznia 2015 r., I SA/Wa 2675/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił stronie przywrócenia terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi kasacyjnej. W wyniku rozpoznania ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 22 maja 2015 r., I SA/Wa 2675/13 odmówił spółce przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że z nadesłanego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynikało, że spółka, której zakładowy wynosi 50.000 zł, zajmuje się nabywaniem i obrotem nieruchomościami, jednak obecnie nie prowadzi żadnej działalności. W 2013 r. spółka poniosła stratę w wysokości 2.578.547,53 zł, zaś stan konta bankowego wynosi 75,47zł. Referendarz rozpoznający wniosek ustalił jednak, że spółka prowadzi szeroką i zróżnicowaną działalność gospodarczą, co umożliwia pozyskanie przez spółkę [środków na] pokrycie kosztów sądowych, których wysokość ogranicza się do kwoty 100 zł tytułem wpisu od zażalenia. Z nadesłanych dokumentów, w tym sprawozdania finansowego za 2014 r. wynika, że spółka osiągnęła zysk z prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 3.633,80 zł, co potwierdza nadesłany rachunek zysków i strat za rok 2014 r. Zawarte ww. sprawozdaniu finansowym podstawowe wskaźniki ilustrujące sytuację finansową i możliwości płatnicze spółki wskazują na dobrą sytuację finansową firmy. W aktywach trwałych spółki występują udzielone pożyczki długoterminowe w wysokości 844,4 tys. zł. Nadto spółka dysponuje kapitałem własnym, na który składają się wkłady wspólników w wysokości 3.890.500 zł. Mimo deklarowanego braku przychodów spółka zamierza kontynuować dotychczasową działalność gospodarczą. Na podstawie deklaracji VAT–7 za okres styczeń – marzec 2015 r. ustalono, że spółka posiada nadwyżki podatku naliczonego nad należnym (wynoszące w styczniu 15.630,00 zł, w lutym 15.676,00 zł, a w marcu 16.212,00 zł), które przenosi na kolejny okres rozliczeniowy, podczas gdy istnieje także możliwość zadeklarowania zwrotu nadwyżki na konto bankowe. Może zatem zwrócić się do organu podatkowego o zwrot nadpłaconego VAT. Referendarz stwierdził, że nadesłanego raportu kasowego spółki za okres od [...] stycznia 2015 r. do [...] marca 2015 r. wynika, że obecny stan kasy spółki wynosi 38.773,41 zł, zatem nie można uznać, że spółka nie ma żadnych środków by ponieść koszty sądowe samodzielnie. Dokonana przez referendarza analiza wyciągów z rachunków bankowych za okres od [...] lutego do [...] kwietnia 2015 r. doprowadziła do ustalenia, że spółka aktywnie prowadzi działalność gospodarczą. Suma obrotów na koncie w lutym 2015 r. wyniosła 36.000 zł, w marcu - 545.769,96 zł, w kwietniu 2015 r. 1.311,10 zł. Sumy obrotów na koncie są zatem znaczne. Na konto spółki dokonywane są przelewy wewnętrzne od [...] czy od [...] tytułem spłaty pożyczek i odsetek. Wyciągi z rachunku bankowego wskazują na płynność finansową spółki. Z nadesłanego bilansu za rok 2014 r. i wstępnej wersji za okres od [...] stycznia do [...] marca 2015 r. wynika, że na dzień [...] marca 2015 r. spółka osiągnęła zysk w wysokości 3.633,80 zł, a na dzień [...] maja 2015 r. poniosła stratę w wysokości 7.101,69 zł. Uwzględniwszy powyższe dane, a przede wszystkim wysokość kapitału zakładowego spółki, kapitału własnego spółki, stan kasy na dzień [...] maja 2015 r. (38.773,41 zł) i nadwyżki podatku naliczonego nad należnym, w uzasadnieniu postanowienia z [...] maja 2015 r. stwierdzono, że spółka jest w stanie ponieść koszty sądowe samodzielnie. Odnosząc się do wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu zauważono, że strona wniosła o ustanowienie radcy prawnego w osobie G.K. prowadzącego kancelarię radcy prawnego w Poznaniu w sytuacji, gdy udzieliła pełnomocnictwa procesowego temu radcy prawnemu do reprezentowania w sprawie i pełnomocnik podjął już w imieniu spółki czynności. Od postanowienia z dnia 22 maja 2015 r., doręczonego spółce w dniu 2 czerwca 2015 r., nie wniesiono środka zaskarżenia. Wnioskiem z dnia 4 sierpnia 2015 r. spółka ponownie wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, w tym o ustanowienie radcy prawnego w osobie G. K. . We wniosku wskazano zysk za ostatni rok obrotowy w wysokości 3633,80 zł; podano, że stan konta spółki na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wynosił 283,20 zł. Uzasadniając wniosek podano, że wnioskodawca jest spółką celową, która po zrealizowaniu inwestycji, dla której została powołana, poddana zostanie likwidacji. Spółka nie prowadzi żadnej działalności operacyjnej, nie ma również przychodów, nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych, gdyż obowiązana jest do zaspokojenia roszczeń wykonawców z tytułu kaucji gwarancyjnych. Stan kasy nie stanowi odzwierciedlenia sytuacji finansowej spółki, gdyż środkami tymi spółka rozporządzać nie może – są one zatrzymanymi częściami wynagrodzenia wykonawców, którzy wystąpili o ich zwrot. Wobec powyższego niewątpliwym jest – w ocenie strony – że spółka nie dysponuje środkami finansowymi na poniesienie kosztów sądowych, nie ma też możliwości podjęcia działań celem ich zdobycia. Powyższy wniosek rozpoznany został odmownie postanowieniem referendarza sądowego z dnia 21 sierpnia 2015 r., I SA/Wa 2675/13. Dnia [...] września 2015 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynął sprzeciw spółki od postanowienia z dnia 21 sierpnia 2015 r., wobec czego straciło ono moc, a sprawa z wniosku o przyznanie prawa pomocy podlegała rozpoznaniu na nowo. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że rozpoznawany wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Ocena powyższa wiąże się bezpośrednio z tym, że jest on jest już kolejnym wnioskiem strony o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, złożonym w sprawie dotyczącej skargi na postanowienie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarski Morskiej w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania, wniesionym bezpośrednio po tym, jak na mocy prawomocnego postanowienia z dnia 22 maja 2015 r. odmówiono spółce przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w związku ze stwierdzeniem, że strona nie wykazała, zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, dalej ppsa), że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. W tych okolicznościach złożenie przez stronę kolejnego wniosku o prawo pomocy zobowiązuje do dokonywania ponownej oceny sytuacji materialnej podmiotu o to wnioskującego w kontekście przesłanek z art. 246 ppsa pod warunkiem, że zostanie ustalone, że strona powołała nowe (zmienione) okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego stanowiska. Ponowna ocena zasadności zwolnienia strony od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika dokonana zostać musi w odniesieniu do treści art. 165 ppsa. W przypadku przesłanki przyznania prawa pomocy osobie prawnej, którą jest wykazanie niemożności poniesienia przez nią jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 1 ppsa), zmianę okoliczności sprawy odnosić należy do sytuacji finansowej tego podmiotu, która wskazywać będzie na pogorszenie się jego możliwości finansowych. Okoliczności przywołane przez spółkę w rozpoznawanym wniosku nie wskazują na to, że żądanie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym należy uznać obecnie za uzasadnione, by nastąpiła zasadnicza – w odniesieniu do ocenianej niespełna trzy miesiące wcześniej - zmiana sytuacji majątkowej spółki. Sąd stwierdził, że w sprawie nie zachodzą warunki z art. 165 ppsa do zmiany postanowienia referendarza z dnia 22 maja 2015 r., gdyż spółka nie powołała się na jakiekolwiek okoliczności, które miały miejsce po rozpoznaniu poprzedniego wniosku o prawo pomocy i które wskazywałby, że jej sytuacja majątkowa zmieniła się na tyle, że spółka nie jest w stanie wygospodarować środków na poniesienie kosztów postępowania. W świetle informacji podanych we wniosku tożsame pozostaje ustalenie, że spółka osiągnęła zysk z prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 3.633,80 zł. Argumentacja podniesiona w uzasadnieniu wniosku odnosząca się wyłącznie do zobowiązań finansowych spółki i stanu jej kasy, nawiązująca do ustaleń przyjętych w postanowieniu z 22 maja 2015 r., nie zasługuje na uwzględnienie w sytuacji, gdy nie zostało przez spółkę wykazane, że istotnie zgromadzone w kasie środki po dacie wydania postanowienia z 22 maja 2015 r. rozdysponowane zostały w całości, uniemożliwiając stronie poniesienie kosztów postępowania, w tym uiszczenie kosztów sądowych, które na obecnym etapie sprawy wynoszą 100 zł (wpis od zażalenia). Sformułowania zawarte w uzasadnieniu wniosku wskazują nie tyle na zmianę okoliczności sprawy, lecz dokonanie przez spółkę odmiennej niż przyjętej w postanowieniu z 22 maja 2015 r. oceny własnej sytuacji materialnej. Kwestionowanie ustaleń poczynionych w postanowieniu z 22 maja 2015 r. winno nastąpić przy wykorzystaniu środków zaskarżenia przysługujących od tego postanowienia. W świetle dokonanych uprzednio ustaleń, które należy uznać za nadal wiążące, sytuacja majątkowa spółki, posiadającej płynność finansową i możliwość otrzymania zwrotu podatku VAT nie jest tego rodzaju, że uzasadnia finansowanie postępowania sądowego, którego dotyczy rozpoznawany wniosek, ze środków publicznych. Ustalenia te nie pozwalają twierdzeń spółki, wskazującej na brak możliwości podjęcia jakichkolwiek działań celem zdobycia środków na koszty postępowania, uznać za zasadne. Mając na względzie, że strona nie wykazała, że okoliczności faktyczne istotne z punktu widzenia przesłanki przyznania prawa pomocy od momentu zakończenia poprzedniego postępowania zmieniły się wskazując na nieaktualność poprzednio dokonanej oceny odnoszącej się do możliwości partycypowania przez spółkę w kosztach postępowania, Sąd nie znalazł podstaw do zmiany na podstawie art. 165 ppsa postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy z 22 maja 2015 r. Sąd I instancji na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 w zw. z art. 260 i art. 165 ppsa, odmówił spółce przyznania prawa pomocy (k. 37-40, 84, 115-117, 148-151, 171-176, 239-245, 263-268, 283-289 akt sądowych). Zażalenie (zatytułowane omyłkowo sprzeciw) na postanowienie z 10 grudnia 2015 r. wniosła [...], wnosząc o "zmianę postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 grudnia 2015 r." i zwolnienie od kosztów sądowych wraz z przyznaniem prawa pomocy. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie: - art. 246 § 2 pkt 2 ppsa przez stwierdzenie, że spółka nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania; - art. 165 ppsa przez uznanie, że w niniejszej sprawie nie istnieją podstawy do zmiany postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy (k. 295-296 akt sądowych). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest obowiązek ponoszenia kosztów sądowych przez wnoszącego skargę (art. 199 ppsa). Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i znajduje zastosowanie w stosunku do osób będących w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko ich podstawowe potrzeby życiowe. Przy ocenie czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy sąd bierze pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również stan majątkowy strony. Przy czym stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 1 ppsa, osoba prawna wnioskująca o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obowiązana jest wykazać, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Z konstrukcji powołanej normy prawnej wynika, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Stosownie do art. 165 ppsa postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy będzie to w szczególności pogorszenie sytuacji finansowej wnioskodawcy. W niniejszej sprawie zdecydowanie nie można zgodzić się ze stwierdzeniem spółki zawartym w rozpoznawanym zażaleniu, że jej sytuacja finansowa uległa znacznemu pogorszeniu w stosunku do stanu, istniejącego w dniu 22 maja 2015 r. (k. 239-245 akt sądowych). Jak zauważył Sąd I instancji, spółka posiada wciąż wysoki kapitał zakładowy i wykazane wcześniej środki trwałe. Dodatkowo w rozpoznawanym zażaleniu nie uzasadniono dlaczego opłacenie wpisu sądowego w symbolicznej wysokości (100 zł) w porównaniu z osiąganym przez spółkę dochodem i posiadanymi środkami miałoby wywołać niekorzystne skutki dla jej dalszej działalności. W niniejszej sprawie brak jest podstaw do stwierdzenia, że sytuacja finansowa spółki uległa pogorszeniu, bowiem z informacji podanych we wniosku tożsame pozostaje ustalenie, że spółka osiągnęła zysk z prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 3.633,80 zł. Sytuacja majątkowa spółki, posiadającej płynność finansową oraz możliwość otrzymania zwrotu podatku VAT nie jest tego rodzaju, że uzasadnia finansowanie postępowania sądowego, którego dotyczy rozpoznawany wniosek, ze środków publicznych. Obowiązek wywiązania się ze zobowiązań prywatnoprawnych (zwrot kaucji gwarancyjnych), nie wyprzedza obowiązku ponoszenia symbolicznych kosztów sądowych, które profesjonalny podmiot gospodarczy ma obowiązek uwzględniać w swej bieżącej działalności. Wpis w sprawie wynosi 100 zł. Spółka nie wykazała, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżąca nie wskazała żadnych nowych okoliczności faktycznych ani nie przedłożyła stosownych dokumentów źródłowych, które pozwalałyby na podważenie ustaleń co do jej stanu majątkowego przyjętych w zaskarżonym postanowieniu, a które skutkowałyby stwierdzeniem, że zaistniały podstawy do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Dodać należy, że stosownie do art. 252 § 1 ppsa sąd oceniając wniosek osoby prawnej o przyznanie prawa pomocy, bierze pod uwagę jedynie dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Podkreślenia wymaga również, że sam fakt, że osoba prawna ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy wykazuje w swojej działalności straty, nie stanowi wystarczającej przesłanki jego udzielenia (postanowienie NSA z: 22.3.2011 r., II GZ 112/11; 19.11.2004 r., I FZ 436/04). Prawidłowo zatem uznał Sąd I instancji, że spółka w trzecim wniosku o prawo pomocy w zakresie całkowitym nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W sprawie nie zachodzą okoliczności uzasadniające wydanie orzeczenia na podstawie art. 165 ppsa (w stosunku do stanu ustalonego postanowieniem z 22 maja 2015 r.), bowiem skarżąca nie spełnia przesłanki z art. 246 § 2 pkt 1 ppsa. Wypowiedzenie pełnomocnictwa radcy prawnemu G. K. na etapie postępowania zażaleniowego (k. 296 akt sądowych) nie prowadzi do odmiennej oceny niż dokonana przez Sąd I instancji. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ppsa orzekł jak w sentencji postanowienia.