I FZ 86/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Grażyna Jarmasz, , , po rozpoznaniu w dniu 11 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. sp. z o.o. w Warszawie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 stycznia 2014 r. sygn. akt III SA/Wa 2563/13 w zakresie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi w kwocie powyżej 500 zł w sprawie ze skargi S. sp. z o.o. w Warszawie na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 29 lipca 2013 r., nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego, kwoty różnicy oraz kwoty podatku do zapłaty w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2006 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 29 stycznia 2014 r., sygn. akt III SA/Wa 2563/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyznał S. sp. z o.o. prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi tej spółki na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 29 lipca 2013 r. w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego, kwoty różnicy oraz kwoty podatku do zapłaty w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2006 r. W uzasadnieniu postanowienia Sąd, podkreślając wyjątkowość instytucji prawa pomocy, uznał, że przyznanie spółce prawa pomocy w żądanym zakresie, tj. zwolnienia od kosztów sądowych, nie jest zasadne. Sąd zaznaczył, że spółka w 2012 r. poniosła stratę w wysokości 107 609 zł, nie posiada środków na rachunku bankowym, a wśród składników majątku wymieniła niewykazujące obrotu znaczki olimpijskie (10 931,82 zł), materiały jubilerskie (6 388,09 zł) oraz udział w spółdzielni mieszkaniowej (4 330,60 zł). Ponadto strona oświadczyła, że w stosunku do niej prowadzona jest egzekucja na kwotę 453 713,06 zł. Wskazując na te dane Sąd pierwszej instancji uznał jednak, że spółka jest w stanie partycypować w kosztach wszczętego postępowania przez uiszczenie wpisu na poziomie 500 zł. Za takim wnioskiem w ocenie Sądu przemawia to, że skarżąca – mimo trudnej sytuacji finansowej – w dalszym ciągu dokonuje sprzedaży (na co wskazują deklaracje VAT-7), nie zawiesiła ani nie zlikwidowała prowadzonej działalności (co może świadczyć o przejściowości kłopotów finansowych), nic nie wskazuje też na to, by wystąpiła z wnioskiem o ogłoszenie upadłości. Sąd podkreślił, że choć spółka w 2012 r. i w 2013 r. wykazała stratę, to w przypadku podmiotów prowadzących działalność gospodarczą miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu", lecz "przychodu", gdyż istnieją legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, by obciążenie podatkowe zminimalizować lub wyeliminować. Sąd zwrócił w związku z tym uwagę, że w 2012 r. spółka osiągnęła przychody ze sprzedaży w kwocie 126 971,72 zł. Dodatkowo skarżąca posiada majątek w postaci znaczków olimpijskich i materiałów jubilerskich, które można ewentualnie spieniężyć. Zdaniem Sądu argumenty te przemawiają za uznaniem, że zasadne jest zwolnienie skarżącej z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi ponad kwotę 500 zł, gdyż posiadane przez nią środki nie są dostateczne do poniesienia pełnych kosztów postępowania. W zażaleniu na powyższe postanowienie strona podniosła, że Wojewódzki Sąd Administracyjny nie wziął pod uwagę tego, iż spółka ma drugą sprawę, w której również musi uiścić wpis. Nadto zdaniem strony samo prowadzenie przez nią działalności gospodarczej nie powinno wykluczać jej z możliwości zwolnienia od całego wpisu od skargi – wymogu nieprowadzenia działalności nie zawiera art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a."). W ocenie strony nie można aktualnie mówić o zdolności spółki do partycypowania w kosztach wszczętego postępowania (możliwości pokrycia w jakimkolwiek zakresie wpisu od skargi) z uwagi na stale rosnącą stratę z działalności, ale również całokształt sytuacji finansowej spółki, tj. stratę za 2012 r., zwiększenie się zobowiązań spółki i zadłużenia na rachunkach bankowych spółki, odstąpienie części kontrahentów od współpracy ze spółką, wypowiedzenie umów pracownikom spółki, bardzo duże zadłużenie (powstałe przed koniecznością uiszczenia wpisu od skargi, znacznie przewyższające wysokość przychodów spółki), jak również tocząca się egzekucja. Nadto spółka podniosła, że wobec toczącej się egzekucji trudno sobie wyobrazić możliwość systematycznego gromadzenia przez spółkę środków na uiszczenie wpisu od skargi, która jednocześnie nie stwarzałaby dla członków zarządu spółki (dokonujących stosownego rozporządzenia takimi hipotetycznymi środkami) ryzyka poniesienia odpowiedzialności karnej na podstawie art. 300 § 1 Kodeksu karnego. Z tych samych względów nie byłoby możliwe uzyskanie przez skarżącego środków finansowych na pokrycie części kosztów sądowych przez spieniężenie majątku w postaci znaczków olimpijskich i materiałów jubilerskich. Argumenty te, podnoszone już w sprzeciwie, nie zostały przez Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpatrzone – spółka zwróciła przy tym uwagę, że Sąd powielił argumenty przytoczone w postanowieniu referendarza sądowego, co oznacza, że wniosek strony nie został rozpatrzony w sposób rzetelny. Podkreślając, że już 21 października 2013 r. spółka nie była zdolna do uiszczenia wpisu w żadnej z dwóch spraw, strona wskazała, że w okresie rozpoznawania wniosku jej sytuacja nie tylko się nie poprawiła, ale uległa pogorszeniu. Dodatkowo strona zaznaczyła, że z zaskarżonego orzeczenia nie wynika, na jakiej podstawie Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że spółka jest zdolna do uiszczenia wpisu od skargi w konkretnej wysokości 500 zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 P.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W przedmiotowej sprawie spółka ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którym osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jak wskazuje się w piśmiennictwie, osoba prawna zobowiązana jest wykazać, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne środki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno: Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi. Wyd. 2, Warszawa 2006, s. 504). Pogląd ten Naczelny Sąd Administracyjny rozpatrujący przedmiotowe zażalenie podziela, stwierdzając równocześnie, że w okolicznościach sprawy wskazany wymóg nie został spełniony. Zauważyć należy przede wszystkim, że część z argumentów przywołanych w zażaleniu została już uwzględniona w zaskarżonym postanowieniu, jako przemawiająca za przyznaniem prawa pomocy przez zwolnienie z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w zakresie przekraczającym kwotę 500 zł. Kwestionując nieprzyznanie prawa pomocy w zakresie szerszym strona nie powinna zatem była powielać argumentacji już uznanej za świadczącą o nie najlepszej sytuacji finansowej spółki, lecz odnieść się do tej części rozważań Sądu pierwszej instancji, która miała uzasadniać odmowę uwzględnienia wniosku w całości. Analiza uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia prowadzi do wniosku, że Sąd za decydujące uznał tu następujące czynniki: prowadzenie działalności gospodarczej (jej niezawieszenie, niezakończenie, niewszczęcie postępowania upadłościowego) i wynikającą stąd możliwą przejściowość kłopotów finansowych spółki, nieadekwatność "dochodu" dla oceny sytuacji spółki i uzyskany w 2012 r. przychod, posiadanie majątku w postaci znaczków olimpijskich i materiałów jubilerskich (łącznie powyżej 17 000 zł). Odnosząc się do wywodów zażalenia odpowiadających na wymienione wyżej argumenty przedstawione przez Sąd pierwszej instancji należy stwierdzić, że nie jest kwestionowane osiągnięcie w 2012 r. przychodu na kwotę przekraczającą 125 000 zł, jak i to, że kategoria "przychodu" jest bardziej miarodajna dla oceny sytuacji finansowej spółki niż kategoria "dochodu". Nie jest też podważane to, że mimo znacznego ograniczenia działalności spółka dalej funkcjonuje w obrocie gospodarczym. Choć można przyznać rację spółce, że samo prowadzenie działalności gospodarczej jako takie nie dyskwalifikuje jej z możliwości uzyskania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, to był to tylko jeden z argumentów Sądu pierwszej instancji, mający przemawiać za tym, że kłopoty finansowe spółki mogą mieć charakter tymczasowy, a konkluzja taka nie została przez stronę podważona. W zażaleniu co prawda strona wskazuje, że jej sytuacja ulega dalszemu pogorszeniu, a nie poprawie, jednak twierdzenie to jest nie tylko niezwykle ogólnikowe, ale i gołosłowne, stąd nie można go uznać za decydujące dla rozstrzygnięcia kwestii spełnienia przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Dla sprawy najistotniejsze jest w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego natomiast to, że spółka dysponuje majątkiem znacznie przewyższającym kwoty wpisów od skarg, które pozostały do uiszczenia w jej sprawach (łącznie 1 000 zł). Chodzi o znaczki olimpijskie i materiały jubilerskie o wartości przekraczającej 17 000 zł. Argumenty powołane przez stronę za niemożnością spieniężenia tych składników jej majątku nie są przekonujące – strona nie wskazuje, że są one np. objęte zajęciem egzekucyjnym i spółka nie ma rzeczywistych możliwości rozporządzania tymi przedmiotami. Powołanie się na niemożność spieniężenia tego majątku ruchomego z uwagi na ryzyko poniesienia odpowiedzialności karnej na podstawie art. 300 § 1 K.k. jest natomiast niezrozumiałe. Przedmiotem ochrony na podstawie tego przepisu są roszczenia uprawnionych wierzycieli i ich zabezpieczenie przed nieuczciwymi zachowaniami dłużników zmierzającymi do uniemożliwienia im zaspokojenia tych roszczeń. Nie jest jasne, w jaki sposób znamiona te spełniałoby spieniężenie części posiadanego majątku w celu sfinansowania spraw sądowoadministracyjnych mających (w zamierzeniu strony) prowadzić do uchylenia decyzji organów, gdzie wartość przedmiotu zaskarżenia określona została na 294 888 zł (w sprawie III SA/Wa 2563/13) i 115 976 zł (w sprawie III SA/Wa 2564/13), tj. poniesienie koniecznych i przewidzianych w powszechnie obowiązujących przepisach prawa kosztów sądowych (w już i tak zmniejszonej wysokości) dla osiągnięcia celu w postaci znacznego zmniejszenia ciążących na stronie zobowiązań publicznoprawnych (co niewątpliwie odpowiadałoby interesom ewentualnych innych wierzycieli spółki). W związku z tym brak jest przekonujących powodów (tj. spółka takich nie wskazała), dla których niemożliwe byłoby uzyskanie środków finansowych w kwocie 1 000 zł dla pokrycia pozostałych do uiszczenia wpisów od skarg w obu sprawach spółki. Również pozostałe zarzuty zażalenia nie świadczą o wadliwości zaskarżonego postanowienia usprawiedliwiającej jego uchylenie. Choć istotnie z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika, by Sąd wziął pod uwagę to, że spółka jest obecnie zobowiązana do uiszczenia wpisów od skarg w dwóch sprawach, rozstrzygający w przedmiocie zasadności wniosku spółki o przyznanie prawa pomocy Wojewódzki Sąd Administracyjny niewątpliwie był świadomy tej okoliczności, gdyż drugi z wniosków spółki był rozstrzygany w tym samym składzie orzekającym tego samego dnia. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela też zdania spółki, że doszło w zaskarżonym postanowieniu do powielenia argumentów przytoczonych w postanowieniu referendarza sądowego. Porównanie treści obu postanowień prowadzi do konkluzji, że Sąd pierwszej instancji ocenił wniosek spółki samodzielnie, nie powtarzając bezrefleksyjnie argumentacji referendarza sądowego. Analogiczność ocen, do których doszedł referendarz i Sąd (np. co do możliwości spieniężenia majątku ruchomego spółki) nie oznacza jeszcze, że wniosek nie został rozpoznany przez Sąd rzetelnie. Słusznie strona wskazuje natomiast, że z zaskarżonego orzeczenia nie wynika wprost, dlaczego akurat kwota 500 zł (w każdej ze spraw spółki) została uznana za kwotę, którą strona jest w stanie uiścić tytułem wpisu od złożonej przez siebie skargi. Choć w świetle art. 141 § 4 w zw. z art. 166 P.p.s.a. Sąd powinien był wyjaśnić, czym się kierował, uznając, że właśnie taką kwotę strona będzie mogła uiścić, to z uwagi na to, że strona nie wykazała, iż spełnia wymogi do przyznania jej prawa pomocy w szerszym zakresie, trudno uznać, by uchybienie Sądu w tym względzie miało istotny wpływ na wynik sprawy. Ze wskazanych przyczyn, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.