II OZ 556/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary po rozpoznaniu w dniu 9 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt II SA/Wr 759/13 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej po wznowieniu postępowania postanawia: oddalić zażalenie. W reakcji na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł J. K. złożył na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w części przekraczającej 50 zł. We wniosku skarżący podał, że ma 65 lat i pozostaje bez pracy, a utrzymuje się z "bezumownego odszkodowania" w wysokości 700 zł miesięcznie. Wśród posiadanych składników majątkowych skarżący wymienił "nieukończony pawilon handlowo-usługowy" o powierzchni 88,80 m2. Oświadczył, że nie posiada oszczędności, papierów wartościowych, ani samochodu. Wskazał, że ma zadłużenie w wysokości 57.300 zł z tytułu budowy ww. pawilonu. Z wniosku wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z żoną J. K., która "posiada majątek osobisty z pierwszego małżeństwa". W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego skarżący w piśmie z dnia 24 lutego 2014 r. oświadczył, że jego żona "nie wyraża zgody na podanie dochodów uzyskiwanych ze świadczenia emerytalnego, majątku osobistego i innych danych, gdyż stanowi to jej majątek odrębny z pierwszego małżeństwa". Skarżący dodał, że sam czeka na świadczenie emerytalne. Postanowieniem z dnia 26 lutego 2014 r. referendarz sądowy odmówił J.K. przyznania prawa pomocy. Skarżący wniósł sprzeciw od tego postanowienia. W sprzeciwie podano, że sprawa o sygnaturze akt II SA/Wr 759/13 jest kontynuacją sprawy o sygnaturze akt II SA/Wr 282/10, w której J.K. przyznano prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie z opłat w zakresie przekraczającym 50 zł. W wykonaniu zarządzenia sędziego sprawozdawcy wezwano wnioskodawcę do przedłożenia dodatkowych dokumentów takich jak: 1) kopie rocznych zeznań podatkowych na formularzu PIT za rok 2012 lub 2013 złożonych przez skarżącego; 2) kopie dokumentów, z których wynika podstawa i wysokość "bezumownego odszkodowania", które otrzymuje skarżący; 3) kopie dokumentów, z których wynika zadłużenie skarżącego w wysokości 57.300 zł; 4) określenie wysokości i źródeł dochodów małżonki skarżącego; 5) kopie dowodów wpłaty lub oświadczenia, jakie są miesięczne koszty utrzymania skarżącego i jego małżonki (np. wyżywienie, leki, gaz, energia elektryczna, internet, czynsz za mieszkanie itp. za ostatni miesiąc); 6) zaświadczenie z powiatowego urzędu pracy o statusie osoby bezrobotnej i pobieranych zasiłkach; 7) zaświadczenie z gminnego ośrodka pomocy społecznej o wszystkich świadczeniach pomocy społecznej udzielonych skarżącemu od dnia 1 stycznia 2014 r. do dnia wydania zaświadczenia. W odpowiedzi na wezwanie skarżący pismem z dnia 22 kwietnia 2014 r. oświadczył, że "nie ma zgody od byłej żony na podanie danych w zakresie toczącego się postępowania działowego". Skarżący powtórzył, że obecna żona nie wyraża zgody na ujawnienie dochodów. Do pisma dołączono wyciąg z rachunku bankowego z saldem na dzień 28 marca 2014 r. w wysokości 17,06 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt II SA/Wr 759/13, odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu powyższego orzeczenia Sąd wskazał, że dane zawarte we wniosku J. K. o przyznanie prawa pomocy są na tyle ogólnikowe i niepełne, że nie pozwalają na ocenę sytuacji majątkowej skarżącego, więc nie można stwierdzić, czy sytuacja majątkowa skarżącego uzasadniałaby przyznanie mu prawa pomocy. Skarżący zignorował wezwanie sądu i nie przedstawił danych obrazujących jego roczne dochody, ani dokumentów, z których wynika zadłużenie skarżącego w wysokości 57.300 zł, a w szczególności nie określono, jakie są miesięczne koszty utrzymania skarżącego i jego małżonki (np. wyżywienie, leki, gaz, energia elektryczna, internet, czynsz za mieszkanie). Ocenę możliwości płatniczych skarżącego uniemożliwia również to, że skarżący nie wyjaśnił, czym jest owe 700 zł "bezumownego odszkodowania", z którego się utrzymuje, a zatem kwoty tej sąd nie może uznać za wiarygodne i jedyne źródło utrzymania skarżącego. Wniosek również nie pozwala na określenie wysokości i źródeł dochodów małżonki skarżącego, z którą prowadzi on wspólnie gospodarstwo domowe. Tymczasem w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim, niezależnie od istniejącego między małżonkami ustroju majątkowego, istotny jest także stan majątkowy i możliwości płatnicze małżonka osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Zasłanianie się brakiem zgody małżonki na podanie wysokości dochodów lub twierdzenie, że posiada ona majątek odrębny z pierwszego małżeństwa nie jest okolicznością "usprawiedliwiającą" niepodanie istotnych danych sądowi, ponieważ J. K. i J. K. (jak wynika z wniosku skarżącego) prowadzą gospodarstwo domowe wspólnie. Prowadzenie gospodarstwa domowego z J. K. pozwala przypuszczać, że to żona utrzymuje skarżącego, jednak jakie dochody uzyskuje tego sąd się nie dowiedział, a zatem rozważać tej kwestii nie sposób. Bynajmniej jednak, w ocenie Sądu, brak powyższych danych nie pozwala uznać, że J. K. nie jest w stanie ponosić kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Nie można też w żaden sposób ocenić, czy istotnie skarżący jest w stanie uiścić wyłącznie kwotę 50 zł z tytułu wpisu sądowego, jak by tego chciał. Rolą sądu jest natomiast ocena sytuacji majątkowej skarżącego i jego rodziny, z którą prowadzi on wspólnie gospodarstwo, aby stwierdzić, czy sytuacja wszystkich osób należących do tego kręgu pozwala skarżącemu na uiszczenie należnych kosztów sądowych. Zdaniem Sądu niezłożenie wszystkich wymienionych w art. 255 p.p.s.a. oświadczeń i dokumentów źródłowych, które powinny obrazować sytuację majątkową wnioskodawcy i jego rodziny, należy ocenić jako niewypełnienie ciążącego na wnioskodawcy obowiązku współdziałania z sądem rozpoznającym wniosek o prawo pomocy, co stanowi podstawę do oddalenia wniosku. Zatem w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że skoro na skarżącym spoczywał obowiązek wykazania, że jego sytuacja materialna kwalifikuje go do przyznania prawa pomocy, a skarżący okoliczności tego rodzaju nie wykazał (ani na wezwanie referendarza, ani na wezwanie sądu), to należało odmówić mu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Odnosząc się do kwestii, że w poprzednio toczącym się postępowaniu pod sygn. akt II SA/Wr 282/10 przyznano skarżącemu prawo pomocy, Sąd zauważył, że problem ten wyjaśnił już Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 grudnia 2013r. (sygn. akt II OZ 1151/13), podkreślając, że obecnie skarżona decyzja została wydana w innym postępowaniu i dawniejsze zwolnienie od kosztów sądowych w innej sprawie nie rozciąga się na sprawę niniejszą. Zażaleniem J. K. zaskarżył powyższe postanowienie wnosząc o jego zmianę poprzez uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie art. 245 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przez jego zastosowanie w sprawie i odmowę przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że przedstawił we wniosku swoją trudną sytuację materialną a odmowa przyznania mu prawa pomocy pozbawia go prawa do sądu gwarantowanego przez Konstytucję RP oraz Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Skarżący podkreślił także, że w 2010 r. toczyło się postępowanie sądowoadministracyjne tożsame co do przedmiotu i podmiotu i w postępowaniu tym przyznano skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie z obowiązku uiszczenia każdorazowej opłaty sądowej w zakresie przekraczającym kwotę 50 zł. Od tego czasu sytuacja materialna skarżącego nie poprawiła się. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a., powinno nastąpić poprzez złożenie stosownych wyjaśnień. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona zobowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jak przyjęto w judykaturze, dopiero fakt niedopełnienia w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W niniejszym postępowaniu Sąd skorzystał z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. - wezwał wnioskodawcę do przedłożenia odpowiednich dokumentów i wyjaśnień. Wezwany nie uczynił jednak zadość wezwaniu, bowiem nie udzielił odpowiedzi na wszystkie postawione w nim pytania oraz nie przedstawił wszystkich wskazanych w wezwaniu dokumentów, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę jego rzeczywistego stanu majątkowego. Podkreślenia wymaga przy tym, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie prowadzi się dochodzenia, szczególnie w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, gdyż uchyla się on od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (zob. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06). Mając powyższe okoliczności na uwadze, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie nie można Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu zarzucić błędu - słusznie bowiem Sąd ten uznał, że skarżący nie wykazał w dostateczny sposób, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Nie było zatem podstaw prawnych do udzielenia mu prawa pomocy w żądanym przez niego zakresie. Podkreślenia wymaga przy tym, że nie może mieć znaczenia w rozpoznawanej sprawie powołana przez skarżącego okoliczność uzyskania prawa pomocy w innym postępowaniu - Sąd ocenia bowiem wniosek o przyznanie prawa pomocy w każdej sprawie indywidualnie. Nie znajdując zatem usprawiedliwionych podstaw do uwzględnienia zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.