II OZ 557/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary po rozpoznaniu w dniu 9 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 23 kwietnia 2014 r., sygn. akt II SA/Wr 763/13 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Wojewody Dolnośląskiego z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej po wznowieniu postępowania postanawia: oddalić zażalenie. W dniu 3 lutego 2014 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu wpłynął formularz wniosku J. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie przekraczającym kwotę 50 zł. Wnioskodawca wskazał w nim, że ma 65 lata i aktualnie pozostaje bez pracy. Nie posiada oszczędności złotówkowych i dewizowych, akcji i obligacji. Nie posiada samochodu osobowego ani ciężarowego. Posiada natomiast zadłużenie w wysokości 57300 zł z tytułu budowy pawilonu handlowo-usługowego położonego w J.. Z formularza wynika ponadto, że gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną – J.K. Wśród posiadanych składników majątkowych wnioskodawca wymienił nieukończony pawilon handlowo-usługowy o pow. 88,80 m2. Jako dochód wskazał "bezumowne odszkodowanie" w wysokości 700 zł. Dodał również, że obecna żona od dnia 20 listopada 2010 r. "posiada osobisty majątek z pierwszego małżeństwa". Do formularza dołączono wyciąg z konta bankowego za okres od 1 lipca do 31 grudnia 2013 r.. Pismem z dnia 3 lutego 2014 r. referendarz sądowy wezwał wnioskodawcę do nadesłania kserokopii określonych dokumentów. W piśmie z dnia 24 lutego 2014 r. wnioskodawca oświadczył, że druga żona J. K. nie wyraża zgody na podanie dochodów uzyskiwanych ze świadczenia emerytalnego, majątku osobistego oraz innych danych, gdyż stanowi to jej majątek odrębny z pierwszego małżeństwa. Dodał, że oczekuje na świadczenie emerytalne. Postanowieniem z dnia 26 lutego 2014 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił przyznania J. K. prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Pismem z dnia 25 marca 2014 r. J.K. wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia. Pismem z dnia 26 marca 2014 r. wezwano wnioskodawcę o uzupełnienie wniosku poprzez nadesłanie następujących oświadczeń i dokumentów (bądź ich kserokopii): zaświadczenia za ostatnie dwa miesiące o wysokości dochodu uzyskiwanego ze świadczenia emerytalnego żony – J.K., zaświadczenia potwierdzającego rejestrację wnioskodawcy w urzędzie pracy z prawem do zasiłku lub bez takiego prawa, jeżeli wnioskodawca jest osobą bezrobotną, ewentualnie decyzji o utracie statusu osoby bezrobotnej, wyciągów z posiadanych przez wnioskodawcę i żonę rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych, z okresu ostatnich trzech miesięcy, dokumentów wykazujących zadłużenie, o jakim mowa we wniosku w wysokości 57.300 zł (jeśli jest to np. zadłużenie związane z udzielonym kredytem – należy przesłać dokumenty świadczące o istnieniu takiego kredytu), oświadczenia, czy pawilon handlowo-usługowy jest użytkowany, a jeśli tak to przez kogo i do prowadzenia jakiej działalności służy, dokumentów wskazujących z jakiego tytułu otrzymuje odszkodowanie w wysokości 700 zł, deklaracji podatkowych za rok 2013 (PIT-36 lub PIT-37) wnioskodawcy i żony, jeśli takie zostały już złożone, a jeśli nie – to za rok 2012, rachunków (bądź przybliżone kwoty) świadczące o miesięcznych kosztach utrzymania, w tym wydatków związanych z utrzymaniem domu (tj. opłaty za gaz, energię elektryczną, czynsz, wodę, wywóz śmieci itd.). Odpowiadając na powyższe wezwanie, wnioskodawca w piśmie z dnia 16 kwietnia 2014 r. powtórzył dotychczasowe twierdzenia oraz przesłał wyciąg z konta bankowego za okres od 1 stycznia do 3 kwietnia 2014 r.. Postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2014 r., sygn. akt II SA/Wr 763/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd wskazał, że J. K. nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przede wszystkim nie wykonał w istocie żadnego z wezwań - ani wezwania referendarza sądowego z dnia 3 lutego 2014 r., ani sędziego z dnia 26 marca 2014 r. Oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy są jednak niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego. Przede wszystkim Sąd zauważył, że wnioskodawca oświadczając, iż we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z żoną, nie nadesłał żadnych dokumentów jej dotyczących, wskazując przy tym jedynie, że żona nie wyraża zgody na podanie dochodów uzyskiwanych ze świadczenia emerytalnego, majątku osobistego oraz innych danych, gdyż stanowi to jej majątek odrębny z pierwszego małżeństwa. Brak zatem zaświadczenia za ostatnie dwa miesiące o wysokości dochodu uzyskiwanego ze świadczenia emerytalnego żony – J.K., jak i wyciągów z posiadanych przez żonę rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych, z okresu ostatnich trzech miesięcy. Wnioskodawca nie wykazał również zadłużenia, o którym wskazał we wniosku w wysokości 57.300 zł. Nie nadesłał oświadczenia, czy pawilon handlowo-usługowy jest użytkowany, a jeśli tak to przez kogo i do prowadzenia jakiej działalności służy, ani dokumentów wskazujących z jakiego tytułu otrzymuje odszkodowanie w wysokości 700 zł, deklaracji podatkowych za rok 2013 (PIT-36 lub PIT-37) swoich i żony, jeśli takie zostały już złożone, a jeśli nie – to za rok 2012. Wnioskodawca nie przedstawił również żadnych rachunków bądź przybliżonych kwoty świadczących o miesięcznych kosztach utrzymania, w tym wydatków związanych z utrzymaniem domu (tj. opłaty za gaz, energię elektryczną, czynsz, wodę, wywóz śmieci itd.). Sąd podkreślił, że rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy zobowiązany jest zbadać nie tylko sytuację majątkową samego wnioskodawcy, ale również osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, bowiem całokształt uzyskiwanych przez wszystkich członków takiego gospodarstwa dochodów, jak również wielkość ponoszonych wydatków, pozwala dopiero ustalić czy wnioskodawca jest w stanie ponieść przynajmniej częściowo ciężar kosztów związanych z prowadzonym postępowaniem sądowym. Oceniając zatem okoliczności wskazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy, Sąd doszedł do przekonania, że nie stanowią one podstawy uzasadniającej przyznanie stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wnioskodawca nie wykazał bowiem, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Zażaleniem J.K. zaskarżył powyższe postanowienie wnosząc o jego zmianę poprzez uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie art. 245 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przez jego zastosowanie w sprawie i odmowę przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że przedstawił we wniosku swoją trudną sytuację materialną a odmowa przyznania mu prawa pomocy pozbawia go prawa do sądu gwarantowanego przez Konstytucję RP oraz Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Skarżący podkreślił także, że w 2010 r. toczyło się postępowanie sądowoadministracyjne tożsame co do przedmiotu i podmiotu i w postępowaniu tym przyznano skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie z obowiązku uiszczenia każdorazowej opłaty sądowej w zakresie przekraczającym kwotę 50 zł. Od tego czasu sytuacja materialna skarżącego nie poprawiła się. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a., powinno nastąpić poprzez złożenie stosownych wyjaśnień. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona zobowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jak przyjęto w judykaturze, dopiero fakt niedopełnienia w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W niniejszym postępowaniu Sąd skorzystał z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. - wezwał wnioskodawcę do przedłożenia odpowiednich dokumentów i wyjaśnień. Wezwany nie uczynił jednak zadość wezwaniu, bowiem nie udzielił odpowiedzi na wszystkie postawione w nim pytania oraz nie przedstawił wszystkich wskazanych w wezwaniu dokumentów, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę jego rzeczywistego stanu majątkowego. Podkreślenia wymaga przy tym, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie prowadzi się dochodzenia, szczególnie w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, gdyż uchyla się on od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (zob. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06). Mając powyższe okoliczności na uwadze, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie nie można Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu zarzucić błędu - słusznie bowiem Sąd ten uznał, że skarżący nie wykazał w dostateczny sposób, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Nie było zatem podstaw prawnych do udzielenia mu prawa pomocy w żądanym przez niego zakresie. Podkreślenia wymaga przy tym, że nie może mieć znaczenia w rozpoznawanej sprawie powołana przez skarżącego okoliczność uzyskania prawa pomocy w innym postępowaniu - Sąd ocenia bowiem wniosek o przyznanie prawa pomocy w każdej sprawie indywidualnie. Nie znajdując zatem usprawiedliwionych podstaw do uwzględnienia zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.