I OSK 1793/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Izabella Kulig-Maciszewska, Sędzia NSA Joanna Runge-Lissowska, Sędzia del. NSA Tomasz Zbrojewski (spr.), Protokolant starszy asystent sędziego Ewa Dubiel, po rozpoznaniu w dniu 21 października 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 marca 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 2136/13 w sprawie ze skargi R. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 września 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Wyrokiem z dnia 24 marca 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę R. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 września 2013 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji przyjął następujące okoliczności faktyczne i prawne: R. K. wystąpiła z wnioskiem do Prezesa ZUS o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, powołując się swoją trudną sytuację zdrowotną i materialną. Decyzją z dnia 25 czerwca 2013 r., działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), Prezes ZUS odmówił przyznania R. K. świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał, iż orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia 3 kwietnia 2013 r. R. K. nie została uznana za osobę niezdolną do pracy. W związku z powyższym nie spełnia warunku, jakim jest niemożność podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Zarówno stan zdrowia, jak i wiek nie uniemożliwiają jej podjęcia zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy R. K. podała, że cierpi na osteoporozę, zwyrodnienie kręgosłupa, ma zaniki pamięci, alergię, chorą tarczycę, nikt nie chce jej zatrudnić nawet "na czarno", nie ma środków finansowych na mieszkanie, lekarstwa, środki czystości, odzież, konieczny remont mieszkania. Prezes ZUS, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z dnia 18 września 2013 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję, podtrzymując stanowisko w niej wyrażone. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie R. K. podniosła, iż w jej ocenie spełnia wszystkie warunki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Podniosła, iż orzeczenie jest dla niej krzywdzące. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Rozpoznając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki niezbędne do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż skarżąca nie może być uznana za osobę, która nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, jak też za osobę, która nie ma niezbędnych środków utrzymania. Niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym omawiany przepis łączy z całkowitą niezdolnością do pracy bądź wiekiem. Oba elementy skarżącej zaś nie dotyczą. Bezspornym jest bowiem, że skarżąca nie osiągnęła ustawowego wieku emerytalnego kobiet. Nie ma też orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Wskazana okoliczność ma kluczowe znaczenie w sprawie i w sposób jednoznaczny wskazuje, iż skarżąca nie spełnia przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, co wyłącza możliwość przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku. W skardze kasacyjnej skierowanej do Naczelnego Sądu Administracyjnego R. K., reprezentowana przez pełnomocnika z urzędu w osobie adwokata, podniosła zarzut nieważności postępowania w oparciu o art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. z uwagi na pozbawienie strony możności obrony swoich praw poprzez naruszenie art. 67 § 5 w zw. z art. 91 § 2 p.p.s.a. na skutek niezawiadomienia pełnomocnika skarżącej o terminie posiedzenia Sądu, na którym zapadło zaskarżone orzeczenie. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor stwierdził, że Sąd I instancji nie wywiązał się z obowiązku zawiadomienia pełnomocnika o terminie rozprawy, co pozbawiło stronę możliwości obrony jej praw i czyni skargę kasacyjną usprawiedliwioną. Powołując takie zarzuty w ramach podstawy kasacyjnej skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) - dalej jako p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Strona skarżąca kasacyjnie właśnie nieważności postępowania z przyczyn przewidzianych w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. upatruje w tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie zawiadomił o terminie rozprawy poprzedzającej wydanie zaskarżonego wyroku ustanowionego w sprawie pełnomocnika, wskutek czego skarżąca została pozbawiona możności obrony swych praw. Wyjaśnienia zatem wymaga, że pozbawienie możności obrony swych praw przez stronę polega na tym, że strona na skutek uchybień procesowych sądu lub strony przeciwnej nie może brać udziału w postępowaniu lub jego istotnej części, jeżeli skutki tych wadliwości nie mogły być usunięte na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku w danej instancji. Nie ma natomiast znaczenia, czy pozbawienie możności obrony swych praw przez stronę mogło mieć wpływ na ostateczny wynik sprawy czy też nie. Pozbawienie strony możności obrony jej praw polega m.in. na niezawiadomieniu strony o terminie rozprawy poprzedzającej wydanie zaskarżonego wyroku bądź też na niezawiadomieniu jej pełnomocnika procesowego, ustanowionego w postępowaniu, niezależnie od tego, czy w stosunku do samej strony sąd dopełnił takiego obowiązku. Zawiadomienie o terminie rozprawy tylko strony i nieobecność na niej ustanowionego pełnomocnika, którego o terminie rozprawy nie zawiadomiono, oznacza pozbawienie strony możności obrony jej praw i stanowi podstawę nieważności postępowania w ujęciu art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. Jak wynika z akt sprawy postanowieniem z dnia 7 stycznia 2014 r. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata. Pismem z dnia 24 stycznia 2014 r. Okręgowa Rada Adwokacka w Warszawie poinformowała Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, że pełnomocnikiem z urzędu w sprawie ze skargi R. K. została wyznaczona adwokat M. K.. W dniu 3 lutego 2014 r. Przewodnicząca Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarządziła o skierowaniu sprawy do oczekujących na wyznaczenie terminu rozprawy oraz o zawiadomieniu o terminie rozprawy pełnomocnika skarżącej – adw. M. K. oraz pełnomocnika organu – M. L. Następnie zarządzeniem z dnia 19 lutego 2014 r. Zastępca Przewodniczącej Wydziału II wyznaczyła termin rozprawy na dzień 24 marca 2014 r. Wśród osób podlegających zawiadomieniu o terminie rozprawy wskazano ponownie pełnomocnika skarżącej – adw. M. K. Niezależnie od powyższych zarządzeń zawiadomienia o rozprawie skierowane zostało do skarżącej R. K. oraz pełnomocnika organu – M. L. Jak już wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 27 października 2010 r., I OSK 746/10, zgodnie z art. 91 § 2 w zw. z art. 67 § 2 p.p.s.a. o posiedzeniu jawnym sąd zawiadamia stronę, a jeżeli ma ona ustanowionego pełnomocnika - tego pełnomocnika. Stosownie zaś do art. 107 p.p.s.a. nieobecność prawidłowo zawiadomionych stron lub pełnomocników nie wstrzymuje rozpoznania sprawy. Skoro stawiennictwo pełnomocnika nie jest obowiązkowe, to od woli strony zależy przeprowadzenie czynności procesowych, mimo nieobecności niepowiadomionego o niej pełnomocnika. Jednakże warunkiem postąpienia zgodnie z wolą strony jest jej wywiedzenie z zaistniałych, rzeczywistych faktów procesowych. Nad sprawnym przebiegiem rozprawy czuwa przewodniczący składu orzekającego, który jest też zobowiązany do sprawdzenia, czy nie ma przeszkód do rozpoznawania sprawy, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w protokole rozprawy. Jak wynika z protokołu rozprawy z dnia 24 marca 2014 r. (k. 43), na posiedzeniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie nikt się nie stawił. Przewodnicząca składu orzekającego uznała przy tym - jak wynika z protokołu rozprawy - że skarżąca została "zawiadomiona prawidłowo", nie dopatrując się nieprawidłowości w fakcie niezawiadomienia o terminie rozprawy pełnomocnika skarżącej ustanowionego z urzędu. W konsekwencji rozprawa odbyła się bez udziału pełnomocnika skarżącej, jak również samej skarżącej, która mogła być przekonana, że jej interesy przez Sądem reprezentować będzie na rozprawie ustanowiony z urzędu adwokat. Reasumując, z uwagi na fakt, że pełnomocnik skarżącej nie został prawidłowo zawiadomiony o terminie rozprawy, nie miał możności uczestniczenia w niej i tym samym, skutkiem uchybienia Sądu I instancji, skarżąca została pozbawiona możności obrony swoich praw, co stanowi wadę postępowania, która powoduje konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., orzekł jak w wyroku. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o wynagrodzeniu za udzieloną pomoc prawną dla pełnomocnika skarżącej kasacyjnie ustanowionego z urzędu, bowiem należne od Skarbu Państwa wynagrodzenie przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.