I GZ 89/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Wojciech Kręcisz po rozpoznaniu w dniu 25 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia S. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 14 marca 2014 r. sygn. akt I SA/Bd 957/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi S. R. na postanowienia Dyrektora Izby Celnej w T. z dnia [...] października 2013 r. nr [...] oraz z dnia [...] października 2013 r. nr [...], nr [...] i od nr [...] do nr [...] w przedmiocie nadania rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji nieostatecznej postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać wniosek S. R. o przyznanie prawa pomocy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Bydgoszczy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy postanowieniem z 14 marca 2014 r., o sygn.akt I SA/Bd 957/13, odmówił S. R. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, w sprawie ze skargi S. R. na postanowienia Dyrektora Izby Celnej w T. z [...] października 2013 r. oraz [...] października 2013 r. w przedmiocie nadania rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji nieostatecznej. Sąd I instancji wskazał, iż dniu [...] stycznia 2014r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Z przedłożonych oświadczeń wynika, że skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Oświadczył, że nie posiada żadnego majątku oraz jakichkolwiek dochodów. Skarżący przedłożył: zeznania podatkowe (PIT-37, PIT 36L) z których wynika, że w 2013r. osiągnął dochód w kwocie [...] zł, natomiast w 2012r. osiągnął dochód w kwocie [...] zł, zaświadczenie o wysokości zarobków z którego wynika, że z tytułu umowy o pracę przeciętnie otrzymuje wynagrodzenie w kwocie [...] zł brutto miesięcznie oraz historię operacji na rachunku bankowym za okres od [...] grudnia 2012r. do [...] stycznia 2014r. Oświadczył, że nie posiada żadnych tytułów prawnych do zamieszkiwanego lokalu, nie posiada oszczędności, posiada zobowiązania wobec Banku [...] oraz Banku [...] na dowód czego przedłożył stosowne dokumenty, nie posiada wierzytelności, prowadzona jest w stosunku do niego egzekucja komornicza. Postanowieniem z dnia 21 lutego 2014r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. Od powyższego postanowienia skarżący złożył sprzeciw. Podał, że jest zameldowany u rodziców (J. R. i R. R.), ale nie prowadzi z nimi wspólnego gospodarstwa domowego, ponieważ nie pokrywa żadnych kosztów utrzymania tego mieszkania. Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wskazując, że skoro wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z innymi osobami (w przedmiotowej sprawie z rodzicami), to dochody i wydatki tych osób bezsprzecznie kształtują jego status majątkowy. Zdaniem Sądu, skoro inne osoby pokrywają koszty utrzymania nieruchomości, w której skarżący zamieszkuje, to wątpliwości budzi jego oświadczenie o prowadzeniu jednoosobowego gospodarstwa domowego. Na powyższe postanowienie Skarżący złożył zażalenie wnosząc o jego zmianę poprzez udzielenie prawa pomocy poprzez zwolnienie Skarżącego z kosztów sądowych w całości. W uzasadnieniu wskazał, iż nie rozumie dlaczego fakt zamieszkiwania z rodzicami miałby wpływać na ocenę jego możliwości finansowych. Podniósł, iż egzekucja jak i oczekiwanie poniesienia kosztów sądowych skierowane są bezpośrednio do niego. Skarżący nie posiada środków, którymi mógłby pokryć zobowiązania i nie rozumie dlaczego, skoro jest osobą dorosłą, miałby zostać one pokryte przez jego rodziców. Według Skarżącego nie prowadzi on wspólnego gospodarstwa domowego z rodzicami gdyż w żaden sposób nie partycypuje on w kosztach jego utrzymania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej "p.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ocena dokonywana przez sąd w tym zakresie musi być przeprowadzana ze szczególną wnikliwością. Niewłaściwe zbadanie sytuacji majątkowej wnioskodawcy i w konsekwencji odmowa przyznania prawa pomocy może bowiem skutkować pozbawieniem strony prawa do sądu, co byłoby sprzeczne nie tylko z Konstytucją RP, ale i ze zobowiązaniami Rzeczypospolitej Polskiej wynikającymi z wiążącego ją prawa międzynarodowego, w tym art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, uznając, że nie było możliwe dokonanie oceny sytuacji majątkowej strony skarżącej oraz jej domowników, skoro skarżący nie przedstawił dokumentów i materiałów źródłowych obrazujących dochody mieszkających z nim rodziców. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy była wadliwa. Podkreślenia wymaga, że w toku postępowania dotyczącego wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący złożył oświadczenia dotyczące jego sytuacji majątkowej i rodzinnej. Na wezwanie referendarza sądowego przedstawił zeznania podatkowe (PIT-37, PIT 36L), zaświadczenie o wysokości zarobków oraz historię operacji na rachunku bankowym za okres od [...] grudnia 2012r. do [...] stycznia 2014r. Oświadczył, że nie posiada żadnych tytułów prawnych do zamieszkiwanego lokalu, nie posiada oszczędności, posiada zaś zobowiązania wobec Banku [...] oraz Banku [...] na dowód czego przedłożył stosowne dokumenty, nie posiada wierzytelności, prowadzona jest w stosunku do niego egzekucja komornicza. Ponadto oświadczył, że nie ponosi kosztów związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego gdyż nie pokrywa żadnych kosztów utrzymania mieszkania rodziców a uzyskane dochody przeznacza na wyżywienie i podstawowe artykuły pierwszej potrzeby. W tej sytuacji niezrozumiała jest argumentacja Sądu pierwszej instancji odnośnie nie przedstawienia przez skarżącego danych o obciążeniach finansowych wspólnego gospodarstwa domowego. Dane takie nie miałyby znaczenia dla oceny sytuacji majątkowej strony wnioskującej o przyznanie prawa pomocy, skoro skarżący w toku postępowania wyraźnie stwierdził, że nie ponosi żadnych tego rodzaju wydatków. Ponadto, oświadczenie przez wnioskodawcę, że nie ponosi kosztów utrzymania wspólnego gospodarstwa domowego sprawia, że w tym konkretnym przypadku dla oceny sytuacji majątkowej skarżącego nie jest potrzebna ocena sytuacji majątkowej pozostałych osób wchodzących wraz z nim w skład gospodarstwa domowego. Należy bowiem pamiętać, że postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy ma na celu ocenę sytuacji majątkowej wnioskodawcy, bo to on (a nie jego domownicy) jest co do zasady zobowiązany do ponoszenia kosztów postępowania. Badanie sytuacji majątkowej pozostałych osób wchodzących w skład gospodarstwa domowego wnioskodawcy może mieć znaczenie dla oceny sytuacji majątkowej tegoż wnioskodawcy, ale nie może być celem samym w sobie. Analiza sytuacji majątkowej domowników wnioskodawcy będzie w szczególności niezbędna przy ocenie, czy osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy jest w stanie pokryć koszty postępowania z uzyskiwanych przez siebie dochodów - bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla rodziny (inaczej mówiąc, czy poniesienie kosztów postępowania nie spowoduje pozbawienia rodziny wnioskodawcy środków, które muszą być wydatkowane, by zapewnić funkcjonowanie przynajmniej na minimalnym, niezbędnym poziomie). W niniejszej sprawie skarżący wyraźnie oświadczył, że nie ponosi kosztów utrzymania wspólnego gospodarstwa domowego. Oznacza to, że w tym konkretnym przypadku brak jest potrzeby analizowania, czy poniesienie przez skarżącego kosztów postępowania sądowego pozbawi jego rodzinę środków koniecznego utrzymania, skoro skarżący wyraźnie oświadcza, że w kosztach tego utrzymania i tak nie partycypuje. W takiej sytuacji brak przedstawienia dokumentów dotyczących wysokości dochodów rodziców skarżącego nie uniemożliwiał dokonania oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy z punktu widzenia przesłanek przyznawania prawa pomocy. W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że Sąd pierwszej instancji naruszył art. 246 § 1 p.p.s.a., przyjmując, iż w niniejszej sprawie nie była możliwa ocena sytuacji majątkowej skarżącego z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy. Zaskarżone postanowienie podlegało zatem uchyleniu. Ponownie rozpoznając wniosek strony o przyznanie prawa pomocy, Sąd pierwszej instancji powinien w sposób wnikliwy przeanalizować wszystkie oświadczenia i dokumenty złożone przez wnioskodawcę, a następnie ocenić, czy uzasadniają one przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie.