II FZ 1557/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Wolf - Kalamala po rozpoznaniu w dniu 6 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. O. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 14 lipca 2014 r., sygn. akt I SA/Gd 1665/13 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi P. O. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 16 października 2013 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowej postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku. Postanowieniem z dnia 14 lipca 2014 r., sygn. akt I SA/Gd 1665/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił przyznania prawa pomocy skarżącemu P. O. W uzasadnieniu orzeczenia wyjaśniono, że w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną oraz dorosłym synem, który pozostaje bez pracy. P. O. zawiesił z dniem 17 stycznia 2012 r. wykonywanie działalności gospodarczej. Obecnie jedynym źródłem utrzymania trzyosobowej rodziny jest przyznany żonie zasiłek dla bezrobotnych w kwocie 568,50 zł netto. Majątek małżonków stanowi mieszkanie o powierzchni 73,80 m², natomiast nie posiadają oni oszczędności, papierów wartościowych ani przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Skarżący wskazał również, że z uwagi na trudną sytuację finansową małżonków ich zadłużenie z tytułu kredytu hipotecznego spłaca brat żony (poręczyciel). Małżonkowie korzystają także z pomocy rodziców (zapewnienie obiadów). Ponadto w dniu 1 marca 2014 r. przyznany im został dodatek mieszkaniowy w kwocie 354,67 zł miesięcznie. W odpowiedzi na wezwanie strona przedłożyła: - odpis zeznania podatkowego złożonego przez małżonków za rok 2013 (PIT-36), w którym żona wnioskodawcy wykazała dochody ze stosunku pracy oraz z innych źródeł w łącznej kwocie 42.130,63 zł, zaś skarżący zadeklarował jedynie koszty uzyskania przychodów z działalności gospodarczej w wysokości 2.108 zł; - wyciągi z rachunku bankowego osobistego skarżącego za okres od 20 stycznia do 24 kwietnia 2014 r., którego saldo końcowe wynosiło 42,55 zł (przy wpływach w łącznej kwocie 3.627,70 zł i obciążeniach w kwocie 3.585,16 zł); - wyciąg z konta żony za okres od 20 stycznia do 24 kwietnia 2014 r., którego saldo końcowe wynosiło 779,69 zł (przy wpływach w łącznej kwocie 22.772,79 zł i obciążeniach w kwocie 21.993,97 zł); - zaświadczenie z urzędu pracy z 5 maja 2014 r. o zarejestrowaniu żony skarżącego jako osoby bezrobotnej od dnia 21 listopada 2013 r. i przyznaniu jej zasiłku z tego tytułu; - odpis umowy z ZUS o rozłożeniu na raty należności skarżącego z tytułu składek wraz z harmonogramami ich spłat; - odpis decyzji Prezydenta Miasta z 30 marca 2014 r. o przyznaniu skarżącemu dodatku mieszkaniowego w kwocie 354,67 zł miesięcznie na okres od 1 marca do 31 sierpnia 2014 r.; - faktury za energię elektryczną z 14 stycznia i 19 lutego 2014 r. na kwoty 61,79 zł i 329,91 zł oraz dowody ich uiszczenia w kwotach 65 zł i 335 zł, zestawienie opłat eksploatacyjnych z 28 stycznia 2014 r., które wynoszą 649,94 zł wraz z oświadczeniem o pozostałych miesięcznych wydatkach związanych z bieżącym utrzymaniem, do których zaliczone zostały zakup leków w wysokości 50 zł, rata należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne w wysokości 340 zł, rata kary wymierzonej przez sąd za niezapłacone podatki w wysokości 100 zł, składka na ubezpieczenie samochodu w wysokości 170 zł oraz zakup paliwa w wysokości 100 zł; - aneks do umowy restrukturyzacyjnej z 20 stycznia 2011 r. o zmianie warunków spłaty zadłużenia z tytułu karty kredytowej, zgodnie z którym całkowita spłata nastąpi do 31 stycznia 2016 r. a miesięczna spłata wynosi 184 zł; - odpis dyspozycji spłaty kredytu hipotecznego z 29 maja 2012 r., w którym jako osobę przystępującą do długu wskazano J. K., wyciąg z harmonogramu spłat rat kredytu za okres od lutego do kwietnia 2014 r., którego miesięczna rata wynosi 541,24 CHF, wyciąg z konta żony skarżącego za okres od 21 marca do 20 kwietnia 2014 r., na które dokonywana jest spłata kredytu oraz dowody spłat rat kredytowych za okres od października do grudnia 2013 r. oraz za luty i kwiecień 2014 r.; - oświadczenie, że małżonkowie posiadają samochód osobowy marki Škoda Octavia z 2003 r. o wartości około 13.000 zł i Fiat Panda z 2006 r. o wartości około 8.000 zł. W toku postępowania skarżący zmodyfikował swoje wcześniejsze oświadczenie dotyczące osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, wskazując, że wspólnie z małżonkami i synem czasowo mieszka z nimi również jego siostra M. K. ze swoją córką. Ponadto skarżący podniósł, że nie ma kontaktu z synem z uwagi na konflikt spowodowany różnicą charakterów i światopoglądów, syn "odcina się" od zadłużenia skarżącego i z tego względu nie może on przedłożyć wyciągu z rachunku bankowego syna. Jednocześnie nadmienił, że syn nie ma statusu osoby bezrobotnej, gdyż nie zarejestrował się w urzędzie pracy, nie osiąga dochodów oraz nie posiada samochodu. W dalszej kolejności skarżący wskazał, że ponoszone przez małżonków wydatki są aktualnie finansowane ze środków przekazywanych przez rodzinę w ramach udzielanej małżonkom pomocy oraz ze sprzedaży rzeczy prywatnych na Allegro.pl. Wyjaśnił również, że wpłaty dokonane na rachunek jego żony w dniach: 31 stycznia 2014 r. (205,16 zł), 24 i 28 lutego 2014 r. (1.128,51 zł i 201,86 zł), 21 i 28 marca 2014 r. (814,80 zł i 323,59 zł) to środki przekazane na rzecz córki małżonków przez jej męża na utrzymanie jej i dwójki ich dzieci, wpłaty dokonywane przez J. K. to środki na spłatę kredytu hipotecznego, zaś kwota 2.000 zł przekazana przez A. F. (kuzynkę) to środki na płatności tej osoby realizowane przez żonę wnioskodawcy. Natomiast środki, które wpłynęły na konto żony 24 lutego i 21 kwietnia 2014 r. w kwotach po 1.400 zł to środki z tytułu zaciągniętych pożyczek, z których pierwsza została już przez małżonków spłacona między innymi z kwot uzyskanych ze sprzedaży rzeczy na Allegro.pl. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w motywach rozstrzygnięcia, odwołując się do regulacji zawartych w art. 245, art. 246 § 1 pkt 1 i 2, art. 246 § 3 i art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a."), uznał, iż skarżący nie spełnia przesłanek przyznania prawa pomocy. Sąd wskazał przy tym na sprzeczności wynikające z oświadczenia strony dotyczące ilości osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, wysokości dochodów uzyskiwanych przez małżonków oraz posiadanego przez nich majątku. Skład orzekający zwrócił uwagę, że skarżący deklarował początkowo, iż we wspólnym gospodarstwie domowym pozostają trzy osoby, a następnie (podobnie jak uczynił to starając się o przyznanie dodatku mieszkaniowego), że prowadzi pięcioosobowe gospodarstwo domowe. Zdaniem Sądu, skarżący manipuluje danymi dotyczącymi swojego stanu rodzinnego i uzyskiwanych dochodów w zależności od rodzaju pomocy, o jaką się ubiega. Z jednej bowiem strony skarżący dąży do wykazania, że prowadzi pięcioosobowe gospodarstwo domowe, z drugiej zaś uchyla się od przedstawienia sytuacji finansowej wszystkich członków rodziny, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Ponadto w formularzu PPF P. O. pominął okoliczność posiadania pojazdu o wartości 13.000 zł, a także fakt uzyskiwania dochodów ze sprzedaży rzeczy prywatnych na portalu aukcyjnym Allegro.pl, ujawniając je dopiero na dalszym etapie postępowania. Sąd podniósł również, że informację o braku kontaktu z synem należy wiązać z nałożonym na skarżącego obowiązkiem przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. W świetle przedstawionych przez stronę wyjaśnień Sąd poddał w wątpliwość, skąd zatem skarżący miał wiedzę o sytuacji finansowej syna. Dokonując analizy operacji na rachunku bankowym, Sąd zaznaczył, że wpłaty dokonywane przez M. K. na rachunek bankowy żony skarżącego należy kwalifikować jako dochód rodziny. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd przyjął, że w okresie od 20 do 31 stycznia br. małżonkowie dysponowali środkami w łącznej wysokości 2.194,60 zł, w lutym br. – 6.894,28 zł, w marcu br. – 4.157,15 zł, a do 24 kwietnia br. – 4.662,99 zł. Kwoty te znacznie przekraczały wysokość dochodów zadeklarowanych przez skarżącego na urzędowym formularzu PPF. Sąd wyjaśnił, że przyjęte wartości nie uwzględniały środków przekazywanych na rzecz córki małżonków przez jej męża, pożyczki udzielonej przez członka rodziny A. F. oraz wpłat dokonywanych przez J. K. na spłatę kredytu. Jednocześnie brak jest podstaw do nieuwzględnienia środków z tytułu wpłat dokonanych przez E. G. w łącznej kwocie 4.815 zł oraz z tytułu udzielonych pożyczek. Bez wątpienia zostały one pozostawione do dyspozycji skarżącego, który mógł nimi swobodnie dysponować. Ponadto Sąd podkreślił, że w okresie od 20 stycznia do 24 kwietnia 2014 r. na rachunki małżonków wpłynęły środki pieniężne w łącznej wysokości 24.541,37 zł, co średnio miesięcznie daje kwotę 8.180,45 zł. Natomiast miesięczne wydatki małżonków, do których zgodnie z oświadczeniem wnioskodawcy zaliczono: opłaty za lokal (z uwzględnieniem dodatku mieszkaniowego), energię elektryczną, spłaty zadłużenia z tytułu karty kredytowej i wobec ZUS, wydatki na samochody, wynosiły łącznie 1.330,12 zł. Sąd zwrócił uwagę, że dokonanej oceny nie zmienia podnoszona przez skarżącego okoliczność zapłaty przez małżonków prowizji za sprzedaż na portalu aukcyjnym. Z przedłożonych dokumentów wynika bowiem, że z tego tytułu małżonkowie ponieśli koszty w łącznej kwocie 358,75 zł. Jednocześnie skład orzekający uwzględnił, że skarżący posiada i utrzymuje dwa samochody osobowe. W świetle powołanych okoliczności Sąd stwierdził, że sytuacja majątkowa skarżącego pozostaje niejasna, zaś analiza dokumentów przesłanych przez stronę nie potwierdza jej trudnej sytuacji finansowej. W zażaleniu na powyższe postanowienie P. O. odniósł się do wywodów Sądu pierwszej instancji wskazując, że wiedzę o sytuacji syna posiada od swojej żony, zaś niewskazanie w formularzu siostry i jej córki jako osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym nie było celowe i stanowiło konsekwencję czasowej jedynie obecności siostry i jej dziecka w domu skarżącego. Skarżący argumentował, że nie można mu zarzucać ukrywania faktu posiadania samochodów, jak i wpływów ze sprzedaży internetowej, skoro ujawnił te okoliczności w toku postępowania. P. O. zarzucił, iż dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena była wybiórcza i stronnicza, sam bowiem obrót na koncie małżonki nie świadczy o uzyskiwanym dochodzie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Niewątpliwie instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1 i 246 § 1 pkt 1 i 2 powołanej ustawy, prawo pomocy może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą fizyczną, w zakresie całkowitym, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania lub w zakresie częściowym, jeśli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z brzmienia powołanych przepisów jednoznacznie wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika obciąża stronę, która powinna wykazać i należycie uzasadnić podstawę żądania. Zadaniem podmiotu wnioskującego o prawo pomocy jest zatem przedstawienie w sposób wiarygodny i przekonujący okoliczności usprawiedliwiających odstąpienie od obowiązku pokrycia kosztów sądowych. Obowiązkiem Sądu jest natomiast dokonanie wnikliwej oceny twierdzeń i dowodów przedłożonych przez stronę zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, a w konsekwencji rozstrzygnięcie, czy sytuacja materialna i osobista strony daje podstawy do skorzystania ze zwolnienia przewidzianego w art. 245 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że analiza stanu majątkowego i rzeczywistych możliwości płatniczych skarżącego budzi wątpliwości uzasadniające konieczność ponownego zbadania sprawy. Dostrzec należy, że wykazane w zaskarżonym postanowieniu sprzeczności nie mogą stanowić samodzielnej podstawy odmowy uwzględnienia żądania strony, w sytuacji, gdy w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia informacji o sytuacji majątkowej strony zostały one ujawnione. Choć zatem Sąd pierwszej instancji zasadnie wytknął stronie braki w wypełnieniu formularza PPF (pominięcie dochodów z aukcji internetowych, czy niewskazanie faktu posiadania samochodu Skoda Octavia), to nie powinno to automatycznie przesądzać o braku podstaw do zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Tym bardziej, że niektóre z zarzutów stawianych skarżącemu są zbyt daleko idące, jak np. skąd uzyskał informacje o synu, skoro nie utrzymuje z nim kontaktu. Złe stosunki między ojcem a synem, które Sąd przyjął zresztą za wiarygodne, choć mogą uzasadniać odmowę udostępnienia wyciągów z rachunków bankowych przez syna, to nie świadczą jeszcze o braku jakiejkolwiek wiedzy skarżącego co do sytuacji majątkowej i osobistej jego dziecka. W analizowanym przypadku podstawą oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy powinny więc stanowić wszelkie dane uzyskane od strony wynikające zarówno z formularza, jak i dokumentów czy oświadczeń składanych w trybie postępowania wyjaśniającego przewidzianego w art. 255 p.p.s.a. W świetle okoliczności rozpatrywanej sprawy kluczowe pozostają zatem przepływy finansowe wynikające z przedłożonych wyciągów z rachunków bankowych skarżącego i jego małżonki oraz ustalenie na ich podstawie aktualnej kondycji finansowej strony w kontekście przesłanek przewidzianych w art. 246 § 2 p.p.s.a. Trafnie zatem Sąd pierwszej instancji badał kwestie wpływów i wydatków wynikających z operacji ujawnionych na koncie bankowym, choć sposób dokonania tej oceny może budzić zastrzeżenia. Po pierwsze nie jest jasne według jakiego kryterium: dochodu czy też środków pozostawionych do dyspozycji, Sąd dokonywał selekcji określonych wpływów widocznych na wyciągach. Z jednej bowiem strony – prawidłowo zdaniem NSA – nie uwzględniał środków przekazywanych przez zięcia, wpłat dokonywanych przez J. K. na spłatę kredytu, jak i pożyczki udzielonej przez członka rodziny, z drugiej zaś wziął pod uwagę środki uzyskiwane z pożyczek zaciąganych w firmie A. (na łączną kwotę przekraczającą 4 tys. zł). Niezrozumiałe pozostaje z jakich przyczyn pożyczka od A. F. miałaby być rozliczana inaczej niż pożyczka zaciągnięta na zasadach komercyjnych. Fakt zawarcia umowy pożyczki, dzięki której strona uzyskuje określone środki, którymi może dysponować, nie świadczy jeszcze o tym, że jest ona w stanie pokryć koszty związane z udziałem w postępowaniu sądowym. Decydujące powinny być tu rzeczywiste możliwości finansowe strony, ustalane na podstawie wielkości uzyskiwanego dochodu bądź przychodu, a nie sam fakt dysponowania przez stronę określoną sumą pożyczonych pieniędzy, którą jest zobowiązana zwrócić. Nietrafne pozostaje również wskazywanie globalnych wpływów na rachunkach małżonków (średnio miesięcznie ponad 8 tys. zł) w zestawieniu z ich wydatkami (1.330,12 zł miesięcznie), co nie oddaje rzeczywistego potencjału finansowego małżonków wobec – nie kwestionowanej przez Sąd pierwszej instancji - konieczności wyłączenia określonych wpływów z uzyskiwanych przez nich przychodów. Co więcej, przedstawiona w zaskarżonym postanowieniu ocena nie zawiera odniesienia do całości żądania skarżącego. Sąd odmawiając przyznania prawa pomocy argumentował, że nałożone na stronę koszty sądowe w kwocie 250 zł wpisu od skargi kasacyjnej oraz 100 zł opłaty kancelaryjnej nie przekraczają (każda z nich odrębnie) miesięcznych wydatków skarżącego na utrzymanie samochodów. Sąd nie odniósł się natomiast w żaden sposób do obciążeń związanych z korzystaniem z usług profesjonalnego pełnomocnika, które na danym etapie postępowania są niezbędne do kontynuowania postępowania sądowoadministracyjnego. W sprawie niniejszej zapadł już wyrok Sądu pierwszej instancji, co oznacza, że strona, chcąc wnieść skargę kasacyjną, będzie zmuszona zwrócić się do radcy prawnego, adwokata bądź doradcy podatkowego. Ten aspekt sprawy, istotny z punktu widzenia gwarancji jednostki do prawa do sądu, został całkowicie przez Sąd pominięty, mimo iż wniosek skarżącego obejmował również żądanie ustanowienia radcy prawnego. Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku rozpozna ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy uwzględniając przedstawione powyżej uwagi. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.