II GZ 215/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Magdalena Bosakirska po rozpoznaniu w dniu 22 maja 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia I. G. – K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 25 lutego 2014 r., sygn. akt VIII SA/Wa 819/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi I. G. – K. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] lipca 2013 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie przyznania płatności bezpośrednich do gruntów rolnych postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 25 lutego 2014 r., sygn. akt VIII SA/Wa 819/13 odmówił I. G. – K. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] lipca 2013 r., w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji. I W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji podał, że I. G. – K. we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podała m.in., że od dłuższego czasu jej czteroosobowa rodzina (mąż i dwoje małoletnich dzieci) boryka się z problemami finansowymi w związku z posiadaniem kredytu hipotecznego (rata 1.200 zł) oraz ponoszoną miesięcznie opłatą planistyczną (480 zł). Podała, że cierpi na schorzenie kręgosłupa i od września 2013 r. nie przysługuje jej zasiłek chorobowy, zaś jedynym źródłem utrzymania rodziny jest wynagrodzenie męża w wysokości 2.600 zł. Jako posiadany majątek wymieniła mieszkanie o wielkości 69 m² oraz nieruchomość rolną 12,5 ha we współwłasności z bratem. W wyniku uzupełnienia wniosku skarżąca podniosła, że ze względu na zły stan zdrowia i oczekiwanie na dwie operacje kręgosłupa, nie może podjąć pracy. Nadto wychowuje dwoje małych dzieci, które często chorują. W związku z wydatkami na leki dla siebie i dzieci, co miesiąc zapożycza się u rodziny. Skarżąca wyjaśniła, że nie otrzymuje już dopłat z tytułu posiadanego gospodarstwa rolnego, złożyła zaświadczenie z urzędu skarbowego o dochodzie za 2012 r., wyciągi z rachunków bankowych obojga małżonków, kserokopie faktur za gaz, energię, telefon oraz pismo wspólnoty mieszkaniowej o wysokości opłat za mieszkanie wynoszących 519 zł. Postanowieniem z dnia 13 stycznia 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie na powyższe postanowienie I. G. – K. stwierdziła, że kwoty zasilające konto i wpłacane we wpłatomacie stanowią pożyczki, gdyż posiadane środki nie starczają rodzinie na życie, spłatę kredytu, opłatę rachunków oraz wydatki związane z edukacją dzieci i leczeniem jej oraz córki. Skarżąca podkreśliła, iż nie jest w stanie poczynić żadnych oszczędności bez poniesienia uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Nadto podniosła, iż w ostatnim miesiącu poniosła bardzo duże wydatki m.in. związane z prywatną wizytą okulistyczną córki, swoją konsultacją neurochirurgiczną oraz wykonaniem prywatnie rezonansu magnetycznego. Wskazała także, iż pieniądze uzyskane ze sprzedaży części działki w 2008 r. zostały przez nią wydatkowane na wykończenie mieszkania oraz wydatki związane z chorobą i śmiercią ojca. Sąd I instancji, rozpoznając złożony wniosek podniósł, że skarżąca nie wykazała w sposób przekonujący, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej zastosowanie prawa pomocy. Wskazał, że z jej oświadczenia wynika, iż prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem oraz dwójką małoletnich dzieci. Łączny dochód rodziny stanowi wynagrodzenie męża skarżącej w kwocie ok. 2.600 zł. Sąd wziął pod uwagę, że wyciągi z rachunku bankowego wykazują, iż konto skarżącej w okresie od października do grudnia 2013 r. było dwukrotnie zasilane przez jej męża kwotą 2.050 zł i 1.700 zł, i dwukrotnie przez osobę trzecią tytułem "rata kredytu hipotecznego". Podobnie rachunek męża skarżącej poza wpływami z tytułu wynagrodzenia i bieżącymi wypłatami czy płatnościami jest zasilany wpłatami własnymi we wpłatomacie na kwoty 1.300 zł i 700 zł (22 i 27.11.2013 r.) oraz 1.300 zł (27.12.2013 r.). Nadto jest ona współwłaścicielką nieruchomości rolnej o powierzchni 12, 5 ha, która jest wolna od obciążeń. Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd I instancji stwierdził, że rodzina skarżącej nie znajduje się w trudnej sytuacji finansowej. W ocenie WSA, przy badaniu sytuacji finansowej skarżącej nie może mieć również decydującego znaczenia fakt pomocy innych osób w ponoszeniu kosztów utrzymania rodziny, w tym w spłacie kredytu hipotecznego. Sąd wyjaśnił, że rozpoznając prawo pomocy bierze się pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędne dla utrzymania, do których nie można zaliczyć zobowiązań pieniężnych z tytułu zaciągniętych pożyczek czy kredytów. Spłata kredytu nie może wpłynąć na przyznanie prawa pomocy, ponieważ kwestia spłacania zaciągniętych kredytów lub pożyczek jest indywidualną sprawą podatnika i nie może skutkować przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego. Zdaniem Sądu I instancji, skoro zatem I. G. – K. jest w stanie regulować zobowiązania prywatnoprawne oraz opłacać prywatne wizyty lekarskie u specjalistów i badania lekarskie, to tym bardziej winna uiszczać ciążące na niej zobowiązania publicznoprawne. Sąd podkreślił, że partycypacja w kosztach postępowania jest obowiązkiem strony i należy je traktować, jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. II Zażalenie na postanowienie Sądu I instancji złożyła I. G. - K. Postanowienie zaskarżyła w całości i wniosła o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Sądowi I instancji zarzuciła błędną ocenę jej sytuacji finansowej i zdrowotnej. W uzasadnieniu podniosła, że z powodu złego stanu zdrowia nie może podjąć pracy, w konsekwencji czego jej rodzina pozostaje w trudnej sytuacji finansowej. Stwierdziła, że posiadanie we współudziale z bratem nieruchomości rolnej o pow. 12,5 ha nie oznacza ewentualnej korzyści materialnej z jej sprzedaży, bowiem bez zgody brata nie może dokonać jej zbycia. Nieruchomość ta może ponadto nie być wolna od obciążeń, w związku z długami spadkowymi. W ocenie skarżącej, zaciągnięty kredyt hipoteczny nie może mieć istotnego wpływu na przyznanie prawa pomocy, bowiem nieregulowanie jego rat spowoduje egzekucję komorniczą. Stanowi on zatem wydatek niezbędny utrzymania. Zasilenia rachunku bankowego są zaś pożyczkami od znajomych i rodziny, gdyż posiadane środki są niewystarczające na życie, spłatę kredytu, opłacenie rachunków, wydatki związane z edukacją dzieci i leczeniem sowim i córki. Zdaniem strony wnoszącej zażalenie, pomoc prawna w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych jest w pełni uzasadniona, z uwagi na brak możliwości poczynienia jakichkolwiek oszczędności bez poniesienia uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny, a także bez dalszego zaciągania długów. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; powoływanej dalej jako: p.p.s.a.), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wymaga podkreślenia, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony. Zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Ponadto zauważyć należy, że podmiot występujący na drogę postępowania sądowego winien mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że skarżąca nie wykazała w sposób przekonujący, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd, na podstawie nadesłanych przez stronę dokumentów źródłowych, przeanalizował jej sytuację materialną. Tak przeprowadzoną analizę zdolności finansowej skarżącej należy ponadto skonfrontować z wysokością należnego wpisu, który w rozpoznawanej sprawie wynosi 200 zł. Rodzina skarżącej uzyskuje stałe dochody z tytułu wynagrodzenia za pracę jej męża. Ponadto zauważyć wypada, że oba posiadane rachunki bankowe są dodatkowo zasilane - w kwotach znacznie przewyższających wpis od skargi w niniejszej sprawie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sytuacji, gdy skarżąca osiąga przychody oraz uzyskuje dodatkowe wpływy na konta, uiszczenie przez nią wpisu sądowego w wysokości 200 zł nie przekracza jej możliwości finansowych. Dokonanej oceny nie zmienia również wykazana przez skarżącą konieczność spłaty kredytu hipotecznego, bowiem zaciągnięcie kredytów czy pożyczek, a co za tym idzie w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu, nie przesądza automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Ponadto, co słusznie zasygnalizował Sąd I instancji, wpis od skargi stanowi koszt postępowania, z którym winien liczyć się każdy podmiot występujący na drogę sądową. Tym samym skarżąca powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na ten cel i koszty sądowe w zainicjowanej przez siebie sprawie traktować na równi z innymi zobowiązaniami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia