I OZ 134/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiesław Morys po rozpoznaniu w dniu 4 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia T. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 13 stycznia 2014 r., sygn. akt II SO/Op 36/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie z wniosku T. R. o przyznanie prawa pomocy w celu złożenia skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...] listopada 2013 r., nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego postanawia: oddalić zażalenie Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W jego uzasadnieniu Sąd podniósł, że wnioskiem z dnia [...] grudnia 2013 r. T. R. wniósł o zwolnienie go od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu w osobie adwokata lub radcy prawnego w celu złożenia skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...] listopada 2013 r., nr [...], w przedmiocie zasiłku celowego. Skarżący uważa, że jego sytuacja życiowa uprawnia go do zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika z urzędu, bowiem jego dochód netto (619,08 zł) oraz stan zdrowia (niedowład kręgosłupa, epilepsja, wada wzroku i choroba wieńcowa), nie pozwala mu ustanowić pełnomocnika z wyboru. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że jest osobą samotnie gospodarującą; posiada mieszkanie spółdzielczo – lokatorskie o powierzchni 35,70 m². Nie wskazał żadnych innych źródeł dochodu, ani składników majątkowych będących jego własnością, poza rentą inwalidzką. Z urzędu przyjęto wyjaśnienia T. R. przedstawione w piśmie z dnia [...] września 2013 r., w którym oświadczył on m.in., że wyłącznym źródłem jego utrzymania jest świadczenie rentowe, a na wydatki lokalowe przeznacza średnio miesięcznie ok. 220 zł (opłata za energię 100 zł; za gaz – 60 zł; za telefon oraz Internet – 56,30 zł), na leki około 50 zł miesięcznie, przy czym wielu recept nie realizuje z powodu braku funduszy. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 20 grudnia 2013 r. odmówiono stronie przyznania prawa pomocy. Pismem z dnia [...] grudnia 2013 r., skarżący złożył sprzeciw na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, ze zm.), dalej P.p.s.a., oraz formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniosek T. R. o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. Sąd przytoczył treść art. 244 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U 2012 poz. 270 ze zm.), dalej zwanej też p.p.s.a. zgodnie z którym prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 245 § 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, a zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd zaznaczył, że decyzja którą chce zaskarżyć strona dotyczy świadczeń z pomocy społecznej, a zgodnie z art. 239 pkt 1 lit a p.p.s.a. strona postępowania z zakresu pomocy społecznej nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Poza tym, że z urzędu jest sądowi wiadome, iż wnioskodawca wielokrotnie korzystał ze świadczeń pomocy społecznej, a wydane akty administracyjne przez organ pomocy społecznej poddał kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu w 88 sprawach, co wynika z repertorium II SA/Op prowadzonego od 2004 r. Sąd nadmienił, że prawo do sądu nie przysługuje jednak bezwzględnie określonej grupie osób o niskim poziomie dochodów, w tym rencistom, emerytom, czy zarabiającym poniżej kwoty tzw. minimalnego wynagrodzenia. Ponadto dochód akcentowany w uzasadnieniu wniosku czyli 619,08 zł został zaniżony. Faktycznie wysokość renty inwalidzkiej jaką przyznano stronie to 1221,82 zł. Wnioskodawca ma potrącane z renty alimenty i zaległości czynszowe, dlatego na utrzymanie pozostaje mu kwota niższa. Nadto Sąd zaznaczył, że pomimo niskich dochodów strona występująca o prawo pomocy winna wykazać nie tylko swoją sytuację materialną, ale także brak możliwości jej zmiany. Z akt powołanych spraw sądowych wynika, że wnioskodawca mimo zadłużeń czynszowych nie występuje o dodatek mieszkaniowy albo nie odbiera przyznanych mu środków z pomocy społecznej np. w powołanych już sprawach II SA/Op 390/12, II SA/Op 392/12, II SA/Op 394/12, II SA/Op 395/12, II SA/Op 501/12 i II SA/ Op 502/12. W ocenie Sądu wnioskodawca nie jest przy tym osobą nieumiejącą prowadzić samodzielnie swoich spraw życiowych, czego dowodzi obszerna, logiczna i częsta korespondencja z organami pomocy społecznej i sądem. Wnioskodawca potrafi formułować swoje żądania, posługuje się wymaganymi formularzami, pisma sporządza na komputerze. Nie wykazał też, że niski dochód jest barierą w ustanowieniu np. adwokata z wyboru. Sąd przytoczył treść § 3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 461), zgodnie z którym w przypadkach szczególnie uzasadnionych, gdy przemawia za tym sytuacja majątkowa lub rodzinna klienta albo rodzaj sprawy, adwokat może ustalić stawkę opłaty niższą niż minimalna, albo zrezygnować z opłaty w całości (takie samo uregulowanie odnosi się do radców prawnych). Zdaniem Sądu wnioskodawca ma możliwość skorzystania z tego przepisu, lecz tego nie czyni przerzucając na Skarb Państwa, nie tylko koszty częściowego swego utrzymania (systematyczne świadczenia z pomocy społecznej), ale także ponoszenie kosztów pełnomocnika z urzędu. Dalej podkreślił, że część skarg T. R. jest oddalana z powołaniem się na przepis art. 134 § 2 p.p.s.a., co oznacza, że wnosił on w skardze o uchylenie przez Sąd decyzji korzystnych dla niego jako strony (np. decyzji SKO, które usuwają z obrotu decyzje I instancji uchylające akty o przyznaniu pomocy społecznej). W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wyjaśnił, że jest osobą trwale niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji. Załączył zaświadczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu z dnia 14 stycznia 2014 r. o wysokości renty z tytułu niezdolności do pracy, kserokopię faktury PGNiG, Informację ze Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko – Własnościowej w Nysie o wysokości opłaty za mieszkanie. Naczelny Sąd Administracyjny zważał co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Zgodnie z brzmieniem przepisu art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Wniosek ten jest wolny od opłat sądowych. W myśl art. 244 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sadowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Jak głosi przepis art. 246 § 1 w/w ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Brzmienie wskazanych wyżej przepisów oznacza, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy, stosowana jest jedynie w przypadkach, gdy skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację nie mogą uiścić kosztów sądowych, bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania. Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Instytucja "prawa pomocy" ma zatem na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności jeśli posiada stały miesięczny dochód. Stanowi o tym art. 199 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie ponoszą strony, od której to zasady instytucja przyznania prawa pomocy stanowi odstępstwo. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W pierwszej kolejności należy zaznaczyć, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo skonstatował, iż skarżący z mocy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest zwolniony od kosztów sądowych, albowiem przedmiotem sprawy jest zakres pomocy i opieki społecznej. Zgodnie z treścią przepisu art. 239 pkt 1 lit a P.p.s.a. strona skarżąc działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. A zatem słusznie Sąd pierwszej instancji rozpatrywał wniosek T. R. w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Zasadnie też - po obszernym przedstawieniu podstaw prawnych związanych z instytucją prawa pomocy i przeanalizowaniu dostępnych w sprawie danych - odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Mając bowiem na uwadze prowadzoną przez T. R. działalność skargową (88 złożonych skarg), zasadnym wydaje się przyjęcie, że jest on w stanie sam sporządzić i wnieść skargę do sądu samodzielnie. Dla tych czynności nie jest wymagany przymus adwokacko – radcowski, który jest obligatoryjny przy składaniu skargi kasacyjnej do Naczelnego Sadu Administracyjnego. O zasadach wnoszenia środków zaskarżenia od zapadłych w sprawie rozstrzygnięć strona każdorazowo pouczana jest przez sąd. Istotna jest przy tym też okoliczność, że wojewódzki sąd administracyjny nie jest związany granicami skargi (p. art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Oznacza to, że sąd ma obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. W tym zakresie działa przeto z urzędu, niezależnie od zarzutów skargi. W związku z tym uznać należy, że postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, nie narusza przepisów obowiązującego prawa. Nie ma przy tym także znaczenia, że w innych sprawach toczących się z udziałem skarżącego przyznano mu prawo pomocy, gdyż wniosek w tym zakresie rozpoznawany jest każdorazowo indywidualnie i oddzielnie, a przyznane prawo pomocy nie "rozciąga" się swym zakresem na inne sprawy z udziałem tej samej strony. Naczelny Sąd Administracyjny na koniec swych rozważań zaznacza, że niniejsze postanowienie nie ogranicza prawa skarżącego do sądu, gdyż złożona (i sporządzona) przez niego skarga zostanie rozpoznana przez Sąd I instancji. Obecność profesjonalnego pełnomocnika, o którego wyznaczenie wnosił skarżący, nie jest bowiem wymagana na tym etapie postępowania. Poza tym w razie zmiany okoliczności postanowienie w tym przedmiocie może być zmienione. Z tych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny, w oparciu o przepis art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., postanowił zażalenie oddalić.