II OZ 398/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak po rozpoznaniu w dniu 6 maja 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. w Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z 27 marca 2014 roku, sygn. akt II SA/Bk 36/14 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi A. w Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej za usunięcie drzew bez wymaganego zezwolenia postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z 27 marca 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku przyznał A. w Z. (dalej jako "strona skarżąca") prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od opłat sądowych ponad kwotę 1000 zł. Prawo pomocy zostało przyznane w ramach postępowania toczącego się ze skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z [...] października 2013 r. w przedmiocie wymierzenia administracyjnej kary pieniężnej za usunięcie drzew bez wymaganego zezwolenia. W uzasadnieniu Sąd I instancji w pierwszej kolejności odniósł się do podnoszonego przez stronę skarżącą ustawowego zwolnienia z obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Wskazał, że przepis art. 241 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - dalej jako "p.p.s.a.") dopuszcza możliwość zwolnienia od obowiązku uiszczania kosztów sądowych przez inne przepisy prawa. Przepisy te muszą mieć charakter przepisów szczególnych w stosunku do ustawy p.p.s.a. Zgodnie z art. 16 ustawy z 8 lipca 2005 r. o rodzinnych ogrodach działkowych (Dz.U. nr 169, poz. 1419 ze zm.), obowiązującym w dacie złożenia skargi, Polski Związek Działkowców z tytułu prowadzenia działalności statutowej, a jego członkowie z tytułu użytkowania działek w rodzinnych ogrodach działkowych, zwolnieni są od podatków i opłat (administracyjnych, skarbowych), z tym że z podatku od nieruchomości i podatku rolnego na zasadach określonych w odrębnych ustawach. W obecnie obowiązującej ustawie z 13 grudnia 2013 r. o rodzinnych ogrodach działkowych (Dz.U. z 2014 r., poz. 40) brak jest przepisu o analogicznej treści. Po wejściu w życie tej ustawy dokonano zmiany art. 104 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 90, poz. 594 ze zm.), zgodnie z którym nie mają obowiązku uiszczania opłat organizacje pożytku publicznego działające na podstawie przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, z wyjątkiem spraw dotyczących prowadzonej przez te organizacje działalności gospodarczej, stowarzyszenia ogrodowe w rozumieniu ustawy z 13 grudnia 2013 r. o rodzinnych ogrodach działkowych, a także organizacje pozarządowe oraz podmioty wymienione w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. z 2010 r. Nr 234, poz. 1536 ze zm.) w sprawach dotyczących realizacji zleconego zadania publicznego na podstawie przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. W ocenie Sądu I instancji, nie może stanowić podstawy ustawowego zwolnienia strony skarżącej od obowiązku uiszczania wpisu sądowego od złożonej skargi przepis art. 16 uprzednio obowiązującej ustawy o rodzinnych ogrodach działkowych, bowiem nie odnosi się on do opłat składających się na koszty sądowe w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Podstawy takiej nie może również stanowić przepis art. 62 aktualnie obowiązującej ustawy o rodzinnych ogrodach działkowych, bowiem odsyła on do przepisów dotyczących kosztów sądowych w sprawach cywilnych. Następnie Sąd I instancji wskazał, że strona skarżąca posiada wystarczające środki na uiszczenie części wpisu sądowego w wysokości 1000 zł. Na dzień 19 grudnia 2013 r. Związek posiadał bowiem środki finansowe w wysokości 19.157,98 zł. Z tej przyczyny Sąd I instancji przyznał prawo pomocy w określonym w sentencji postanowienia zakresie. Strona skarżąca złożyła zażalenie na powyższe postanowienie wnosząc o jego zmianę i przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w całości. Strona skarżąca zarzuciła brak zastosowania art. 16 uprzednio obowiązującej ustawy o rodzinnych ogrodach działkowych, ewentualnie art. 62 aktualnie obowiązującej ustawy o rodzinnych ogrodach działkowych. Jednocześnie strona skarżąca wskazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów związanych z uiszczeniem wpisu sądowego od skargi nawet w wysokości 1000 zł. Takie środki mogłyby zostać ewentualnie uzyskane na mocy uchwały walnego zgromadzenia, które się jeszcze nie odbyło. Naczelny Sąd administracyjny zważył, co następuje: W pierwszej kolejności konieczne jest odniesienie się do podnoszonej przez stronę skarżącą kwestii zwolnienia z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Przedmiotowe i podmiotowe zwolnienia od kosztów sądowych zostały wymienione w art. 239 p.p.s.a. Przepis ten zawiera katalog podmiotów, które nie mają obowiązku uiszczenia kosztów sądowych oraz spraw, w których strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania nie ma obowiązku uiszczania tych kosztów. Wśród tych podmiotów nie wymieniono stowarzyszeń ogrodowych. Ponadto sprawy dotyczące kar pieniężnych za usunięcie drzew bez wymaganego zezwolenia nie zostały wymienione jako zwolnione przedmiotowo od kosztów sądowych. Oceny zatem wymaga, czy ustawowe zwolnienie z obowiązku uiszczania kosztów sądowych nie wynika z innych przepisów szczególnych. Zasady zakładania, funkcjonowania i likwidacji rodzinnych ogrodów działkowych, prawa i obowiązki działkowców, zasady ich zrzeszania się oraz zadania organizacji działkowców reguluje obecnie powołana wyżej ustawa o rodzinnych ogrodach działkowych z 13 grudnia 2013 r. Żaden z przepisów cytowanej ustawy nie przewiduje ustawowego zwolnienia stowarzyszeń ogrodowych z obowiązku uiszczania kosztów sądowych w sprawach sądowoadministracyjnych. W szczególności takim przepisem nie jest art. 62 tej ustawy, na mocy której dokonano nowelizacji ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, która znajduje zastosowanie tylko wobec spraw cywilnych (art. 1 tej ustawy) i nie może mieć zastosowania wobec spraw sądowoadministracyjnych. Ustawowe zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych jest regulacją wyjątkową, która nie może być interpretowana rozszerzająco ani tym bardziej stosowana przez analogię do innych reżimów prawnych. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, podstawy do ustawowego zwolnienia z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi również art. 16 uprzednio obowiązującej ustawy o rodzinnych ogródkach działkowych. Po pierwsze, przepis ten obecnie nie obowiązuje (choć obowiązywał w dacie wniesienia skargi). Po drugie, z przepisu tego w żaden sposób nie wynika, że Polski Związek Działkowców z tytułu prowadzenia działalności statutowej, czy też jego członkowie z tytułu użytkowania działek w rodzinnych ogrodach działkowych, korzystają z ustawowego zwolnienia z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w sprawach sądowoadministracyjnych. Przepis ten dotyczył tylko podatków i opłat (administracyjnych, skarbowych), z tym że z podatku od nieruchomości i podatku rolnego na zasadach określonych w odrębnych ustawach. Ponownie należy odnieść się do zasady, że wyjątek nie może być interpretowany rozszerzająco. Koszty sądowe w postępowaniu administracyjnym nie są z pewnością ani podatkiem ani też opłatą administracyjną bądź skarbową. Z tych też przyczyn argumenty zażalenia nie zasługiwały na uwzględnienie. Należy ponadto zauważyć, że ustawowe zwolnienie z obowiązku uiszczania kosztów sądowych uwzględniane jest przez sądy administracyjne z urzędu i nie stanowi przesłanki przyznania prawa pomocy. Argumenty w tym zakresie powinny być więc podnoszone przede wszystkim jako uzasadnienie ewentualnego zażalenia na zarządzenie wzywające do uiszczenia kosztów sądowych, jeśli strona uważa, że do ponoszenia takich kosztów, na mocy zwolnienia ustawowego, nie jest zobowiązana. Natomiast nie mogą stanowić skutecznego uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W drugiej kolejności konieczne jest rozważenie zasadności przyznania stronie skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od opłat sądowych ponad kwotę 1000 zł. Instytucja prawa pomocy jest niewątpliwie wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wojewódzki sąd administracyjny powinien w sposób jednoznaczny i niebudzący wątpliwości przedstawić swoje stanowisko w zakresie prawa pomocy. Takiego stanowiska postanowienie Sądu I instancji nie zawiera, bowiem sprowadza się do lakonicznego stwierdzenia, że strona skarżąca posiada wystarczające środki na uiszczenie części wpisu sądowego w wysokości 1000 zł. Jednocześnie jednak Sąd I instancji wskazuje, że na dzień 19 grudnia 2013 r. strona skarżąca posiadała środki finansowe w wysokości 19.157,98 zł. Sąd I instancji nie dokonał jakiejkolwiek analizy relacji pomiędzy kwotami posiadanych środków pieniężnych, możliwości ich wydatkowania, czy też kwoty wpisu sądowego od skargi. Nie wyjaśnił również, dlaczego uznał, że kwota 1000 zł jest kwotą kosztów sądowych, którą każdorazowo strona skarżąca może uiścić. Wbrew bowiem uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, z sentencji tego rozstrzygnięcia wynika, że przyznane zwolnienie obejmuje wszelkie koszty sądowe, do jakich uiszczenia może być zobowiązana strona skarżąca w przedmiotowym postępowaniu, a nie tylko wpis sądowy od skargi. Ponownie rozpoznając sprawę Sąd I instancji powinien uwzględnić również, że strona skarżąca nie kwestionuje możliwości ponoszenia kosztów sądowych, lecz przede wszystkim podkreśla, że uzyskanie środków na ten cel wiąże się ze zwołaniem walnego zgromadzenia członków Związku. Należy bowiem pamiętać, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej, żeby uzyskać prawo pomocy powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania żeby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 568). Z tych względów i na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 1 i 2 ustawy p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.