II OZ 845/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Barbara Adamiak po rozpoznaniu w dniu 3 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia S. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 26 czerwca 2014 r., sygn. akt II SA/Po 1338/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi S. G. na postanowienie Wielkopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie nałożenia grzywny w celu przymuszenia postanawia: oddalić zażalenie. S. G. (dalej również: wnoszący zażalenie), reprezentowany przez r. pr. M. M., wraz ze skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniósł o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych. Sprawie nadano sygn. akt II SA/Po 1338/13 W uzasadnieniu wniosku wskazał, że znalazł się w ciężkiej sytuacji finansowej. Nie może pracować, choruje. Żona usunęła go z nieruchomości w L. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodzicami. Posiada nieruchomość w L. oraz mieszkanie o powierzchni 100 m². Nie posiada innych wartościowych ruchomości, czy oszczędności. Znajduje się na utrzymaniu rodziców, których dochodem są renty w wysokości 1.100 zł i 1.400 zł miesięcznie. Wnoszący zażalenie dołączył orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z [...] września 2012 r. ważne do września 2014 r. oraz skierowanie do szpitala z kwietnia 2011 r. i kartę leczenia szpitalnego z 2011 r. Referendarz sądowy, w oparciu o przepis art. 255 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, ze zm., dalej: p.p.s.a.), zwrócił się o uzupełnienie wniosku o prawo pomocy przez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. Wnoszącego zażalenie wezwano do: – podania wszystkich źródeł miesięcznych dochodów stałych, jak i dorywczych, jakie uzyskuje wnoszący zażalenie i pozostałe osoby, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe oraz do poparcia tych twierdzeń odpowiednimi dokumentami (decyzje ZUS, PIT za 2012 r.); – do przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych za okres ostatnich 6 miesięcy wraz z informacją o zaciągniętych kredytach i pożyczkach oraz o zajęciach komorniczych; – do podania wyniku z prowadzonej działalności gospodarczej jego żony oraz do opisania posiadanych, dzierżawionych i wynajmowanych nieruchomości, wraz z podaniem jakie przynoszą dochody i jakich kosztów wymaga ich utrzymanie; – do podania jakie posiada i użytkuje samochody oraz do przedstawienia szczegółowego spisu koniecznych kosztów bieżącego utrzymania, gdyż – w ocenie referendarza sądowego – wysokość ponoszonych kosztów z tego tytułu wskazuje także na wielkość środków, jakimi wnoszący zażalenie rzeczywiście rozporządza. Powyższe wezwanie, prawidłowo doręczone pełnomocnikowi w dniu 7 lutego 2014r., pozostało bez odpowiedzi. Postanowieniem z 14 marca 2014 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. W ustawowym terminie wnoszący zażalenie złożył sprzeciw od postanowienia referendarza, wskazując, że ten nie zbadał wszystkich okoliczności faktycznych. Podniósł, że domaganie się od niego przedłożenia wszystkich dokumentów finansowych jest naruszeniem jego praw obywatelskich. Ponadto zaznaczył, że lutym, i marcu 2014 r. bardzo źle się czuł i nie mógł zgromadzić całej dokumentacji. Dodał, że uzupełni ją w terminie 10 dni. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wezwał wnoszącego sprzeciw skarżącego o przedłożenie dodatkowych oświadczeń i wyszczególnionych dokumentów źródłowych, pod rygorem rozpoznania sprawy w oparciu o materiał znajdujący się w aktach sprawy (art. 255 p.p.s.a.). Wezwanie to pozostało bez odpowiedzi. Postanowieniem z 26 czerwca 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił S. G. przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd pierwszej instancji wskazał, między innymi, że podstawą rozstrzygnięcia o zwolnieniu od kosztów sądowych nie mogą być zapewnienia o trudnej sytuacji majątkowej, które budzą wątpliwości, co do zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy. Ocena zasadności żądania zwolnienia od kosztów sądowych musi odnosić się do rzeczywistych możliwości płatniczych, które określa posiadany majątek, wysokość przychodów i oszczędności, a także sytuacja rodzinna wnoszącego zażalenie. Stąd warunkiem koniecznym przeprowadzenia oceny możliwości strony w zakresie uiszczenia kosztów sądowych jest złożenie oświadczenia majątkowego, które przedstawia dokładne i wiarygodne dane o sytuacji majątkowej i rodzinnej strony postępowania. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 p.p.s.a. można wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Oznacza to, że obowiązek przedłożenia dokumentów powstaje po stronie wnoszącego zażalenie, a nie innych podmiotów. Stąd, w sytuacji, gdy na podstawie art. 255 p.p.s.a. wzywa się stronę o przedłożenie dokumentów źródłowych, obrazujących sytuację majątkową osób, z którymi wnioskujący współtworzy gospodarstwo domowe (na których utrzymaniu się znajduje), to odmowa udostępnienia tych dokumentów przez wnoszącego zażalenie, prowadząca do ich nieprzedłożenia, przesądza o uchybieniu obowiązkowi, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a.. Niedostarczenie żądanych przez sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie skarżącego pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego rozstrzygnięcia. W takiej sytuacji sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wnoszący sprzeciw przedstawił tylko te informacje, które mogą świadczyć o jego złej sytuacji materialnej, pomijając pozostałe, mimo że został o nie wezwany. Mimo wezwania nie wskazał wszystkich źródeł dochodów członków jego rodziny, na których utrzymaniu pozostaje stojąc na stanowisku, że z przepisu art. 255 p.p.s.a. nie wynika obowiązek podania takich informacji. Według Sądu pierwszej instancji, wspólne zamieszkanie oraz pozostawanie na całkowitym utrzymaniu rodziców przez S. G. uzasadniają ocenę, że wnoszący zażalenie wraz z rodzicami współtworzy wspólne gospodarstwo domowe. Wobec powyższego zasadnie na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwano skarżącego do wyjaśnienia stanu majątkowego członków rodziny, gdyż ich sytuacja finansowa i majątkowa rzutuje na możliwości płatnicze skarżącego. Z istoty prawa pomocy wynika, że sytuacja finansowa wnoszącego zażalenie oceniana jest przez pryzmat dochodów wszystkich członków rodziny uwzględniając przy tym nie tylko przychody osób z którymi wnoszący zażalenie prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, ale także i koszty utrzymania wszystkich członków rodziny. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, ocena możliwości płatniczych rodziny skarżącego jest o tyle istotna, że jak wnoszący zażalenie sam podkreślał, mieszka u rodziców, co uzasadnia domniemanie, że rodzice wnoszącego zażalenie, którzy go utrzymują, mogą dysponować odpowiednimi środkami na poniesienie także i kosztów niniejszego postępowania sądowego. Do tej oceny z kolei niezbędne jest podanie przez wnoszącego zażalenie informacji wymienionych w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy, czego w istocie wnoszący zażalenie odmówił. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w związku z powyższym, niemożliwe okazało się ustalenie rzeczywistej sytuacji materialnej S. G.. Sąd uznał, że wnoszący sprzeciw nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości, że nie jest w stanie ponieść nawet częściowo kosztów postępowania. Zażalenie na postanowienie z 26 czerwca 2014 r. wniósł S. G., reprezentowany przez r. pr. M. M. Wskazał, że zażalenie opiera na nowych faktach, w postaci oświadczenia złożonego przez wnoszącego zażalenie. Wniósł o zwolnienie z choćby części wpisu sądowego. W oświadczeniu załączonym do zażalenia S. G. wskazał, że jego matka pobiera emeryturę w wysokości 1200 zł, jego ojciec pobiera emeryturę w wysokości 1400 zł, a łącznie miesięczne wydatki na lekarstwa rodziców wnoszącego zażalenie wynoszą 330 zł. Ponadto, podał: "wpis 100 zł wpłaciłem w banku". Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Dotyczy osób, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają najwyżej na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. Należy uwzględnić także wydatki tej osoby, związane z koniecznym utrzymaniem. Zwrot "gdy osoba ta wykaże", zawarty w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Innymi słowy, to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek należytego przedstawienia swojej sytuacji materialnej, a zatem posiadanego majątku, uzyskiwanych dochodów oraz wydatków. W sytuacji, gdy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności faktyczne są niewiarygodne lub niekompletne, wspomniany wyżej obowiązek nie jest wypełniony. To z kolei powoduje, że sąd nie może ocenić sytuacji materialnej wnioskodawcy i musi odmówić przyznania prawa pomocy. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Osoba chcąca skorzystać z prawa pomocy powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej oraz członków jej rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Norma z art. 255 p.p.s.a. nakłada na stronę obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów i wyjaśniania wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Niewywiązanie się z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Innymi słowy, niezłożenie wymienionych w art. 255 p.p.s.a. oświadczeń i dokumentów stanowi niewypełnienie ciążącego na wnioskodawcy obowiązku współdziałania z sądem, co może stanowić podstawę do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W zaskarżonym postanowieniu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że S. G. nie wykazał, że należy mu przyznać prawo pomocy w zakresie całkowitym. To stanowisko Sądu pierwszej instancji jest trafne. Wnoszący zażalenie nie podał bowiem we wniosku informacji, które pozwoliłyby uznać, że zostały spełnione przesłanki z art. 246 § 1 p.p.s.a. W związku z tym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu prawidłowo (zgodnie z art. 255 p.p.s.a.) wezwał wnoszącego zażalenie do złożenia dodatkowych dokumentów źródłowych celem oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Sąd wymienił, jakie konkretnie dokumenty są potrzebne. Wnoszący zażalenie nie wykonał zaś wezwania w sposób pozwalający na uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym (nie przedstawił, w szczególności, aktualnego wyciągu z konta bankowego). Nawet w zażaleniu nie podano przekonujących powodów, dla których wniosek o przyznanie prawa pomocy zasługiwałby na uwzględnienie. Takimi powodami nie może być samo oświadczenie o wysokości emerytur i wydatków na leki, niepoparte żadnymi dokumentami. Naczelny Sąd Administracyjny raz jeszcze podkreśla, że obowiązek wykazania, że dana osoba fizyczna nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania spoczywa na tej osobie, a nie na sądzie. W związku z powyższym, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.