II GZ 406/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 12 sierpnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia C. G. Spółki z o.o. z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. z dnia 29 maja 2014 r., sygn. akt III SA/Łd 90/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi C. G. Spółki z o.o. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Ł. z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać wniosek o przyznanie prawa pomocy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Ł.. Postanowieniem z dnia 29 maja 2014 r. o sygn. akt III SA/Łd 90/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł., działając na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a."), oddalił wniosek C. G. Spółki z o.o. z siedzibą w W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tej spółki na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Ł. z dnia [...] grudnia 2013 r. (nr [...]) w przedmiocie kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry. Z uzasadnienia wspomnianego postanowienia Sądu pierwszej instancji wynika, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca podniosła, iż aktualnie nie posiada żadnych środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych. Stwierdziła, że należące do niej salony gier zostały zamknięte, a znajdujące się w nich automaty wraz ze znajdującą się w nich gotówką zostały zabezpieczone. Spółka oświadczyła, że obecnie nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej. W oświadczeniu o majątku i dochodach wnioskodawczyni wskazała, że wysokość kapitału zakładowego, majątku lub środków finansowych wynosi 4 000 000 zł, wartość jej środków trwałych (według bilansu za ostatni rok) 5 841 741,70 zł, w poprzednim roku obrotowym spółka wykazała stratę w wysokości 4 341 561,56 zł, a stan posiadanych przez nią dwóch rachunków bankowych jest zerowy. W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego (odmawiającego przyznania prawa pomocy) spółka stwierdziła, że Minister Finansów prowadzi obecnie szereg postępowań o cofnięcie jej zezwoleń na prowadzenie salonów gier oraz kasyna gry na automatach, przy czym wydane przez Ministra decyzje o cofnięciu zezwoleń zostały przez spółkę zaskarżone. Wskazała, że urzędnicy odmówili opieczętowania druków raportów dziennych miesięcznych wpłat, wypłat i rezultatów gier, co w rzeczywistości wykluczyło dalszą działalność spółki w większości salonów gier. Spółka oświadczyła, że de facto nie prowadzi obecnie żadnej działalności gospodarczej, zaś jej działalność ogranicza się wyłącznie do prowadzenia szeregu spraw sądowych, administracyjnych i sądowoadministracyjnych. Podniosła, że na skutek działań organów celnych nie posiada obecnie oszczędności ani majątku nadającego się do sprzedaży, które pozwoliłyby na uregulowanie wpisów sądowych. Pomimo zamknięcia salonów gier przez organy celne (w większości w 2013 r.), spółka musiała zapłacić wynagrodzenia pracownikom, uregulować składki ubezpieczeniowe ZUS, podatek od wynagrodzeń pracowniczych, a także płacić czynsz w okresach wypowiedzenia umów najmu. Stwierdziła, że posiadane przez nią automaty są bezwartościowe z uwagi na istniejącą gigantyczną nadpodaż takich urządzeń związaną z likwidacją branży w wyniku wejścia w życie ustawy o grach hazardowych. W toku postępowania w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy spółka złożyła dokumenty w postaci: sprawozdania finansowego za 2012 r., zestawienia aktywów, bilansu rachunków zysków i strat za 2012 r., zestawienia zobowiązań niezapłaconych według stanu na 30 czerwca 2013 r., zestawienia automatów zajętych przez organy celne, kserokopii deklaracji VAT-7 za okres od sierpnia do listopada 2013 r. (do akt włączono również kserokopie deklaracji za grudzień 2013 r. i luty 2014 r., złożone przez spółkę w sprawie o sygn. akt I SA/Łd 186/14). Spółka wskazała, że z bilansu sporządzonego na 30 czerwca 2013 r. wynika ujemna wartość kapitału własnego (- 25801177,15 zł, z czego same krótkoterminowe zobowiązania wynoszą kilkanaście milionów złotych). Stwierdziła również, że stan środków pieniężnych w kasie i na rachunkach w dniu 31 marca 2013 r. wynosił 1239,20 zł, a strata netto na ten dzień wynosiła 3 600 963,04 zł. Zdaniem spółki, w takich okolicznościach nawet w przypadku wygenerowania jakiegoś przychodu wszystkie środki są zajmowane w ramach prowadzonych postępowań egzekucyjnych (tak w ramach egzekucji sądowej, jak i administracyjnej). Zdaniem Sądu pierwszej instancji, brak jest podstaw do uznania, że istnieją przesłanki przemawiające za obciążeniem Skarbu Państwa kosztami prowadzonego przez spółkę postępowania sądowoadministracyjnego. Sąd przytoczył dane zawarte w złożonym przez spółkę sprawozdaniu finansowym sporządzonym na 31 grudnia 2012 r., wskazując, że jej aktywa obrotowe wyniosły łącznie 9 996 815,38 zł, wartość aktywów trwałych 7 388 635,16 zł, wartość środków trwałych w postaci gruntów 5 841 741,70 zł, budynki, lokale i obiekty inżynierii lądowej i wodnej 1 316 268,79 zł, urządzenia techniczne i maszyny 362 066,01 zł, środki transportu 10 908,21 zł, inne środki trwałe 4 152 498,69 zł, środki trwałe w budowie 311 442,96 zł, inwestycje długoterminowe (nieruchomości) 1 204 205,34 zł, zaś przychody netto ze sprzedaży i zrównane z nimi wyniosły 209 445 238,25 zł. Zdaniem Sądu, wykazana przez spółkę strata w wysokości 4 341 563,56 zł nie była wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych, lecz była to strata istniejąca już w latach poprzednich i w 2012 r. uległa ona znacznemu, ponad pięciokrotnemu zmniejszeniu z kwoty 21 858 650,55 zł na początek okresu do 4 341 563,56 zł na dzień 31 grudnia 2012 r. (Sąd zauważył przy tym, że w sprzeciwie skarżąca spółka wskazała jeszcze niższą kwotę straty na dzień 31 marca 2013 r., tj. 3 600 963,04 zł). W tej sytuacji sam fakt wykazania straty przez spółkę nie mógł, w ocenie Sądu pierwszej instancji, stanowić przesłanki uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, skoro przedstawiony przez spółkę bilans wskazuje, że jej kondycja finansowa była na tyle dobra, iż strata uległa znacznemu zmniejszeniu nawet w stosunku do początku 2012 r. i uległa ona dalszemu zmniejszeniu w ciągu kolejnych trzech miesięcy 2013 r. (styczeń – marzec). W ocenie Sądu pierwszej instancji, trudno również uznać, że spółka zmaga się z groźbą niewypłacalności, skoro z samego bilansu wynika, że czyniła inwestycje, posiada znaczny majątek, w tym w postaci nieruchomości i prowadzi działalność na dużą skalę, skoro w 2012 r. przychody netto ze sprzedaży i zrównane z nimi wyniosły 209 445 238,25 zł. Sąd zauważył, że wprawdzie w deklaracjach VAT-7 za październik i listopad 2013 r. spółka wykazała jako podstawę opodatkowania odpowiednio kwoty 22 000 zł i 35 200 zł, lecz wykazanie w danym roku podatkowym niewielkiego dochodu lub nawet straty nie musi oznaczać jeszcze utraty płynności finansowej przez przedsiębiorcę. Zdaniem Sądu, o możliwościach płatniczych spółki świadczy choćby fakt, że w dalszym ciągu prowadzi działalność gospodarczą. Sąd zaznaczył przy tym, że ze złożonego sprawozdania finansowego wynika, iż skarżąca spółka uzyskuje także przychody z innych gier prowadzonych w kasynie oraz ze sprzedaży walut w kantorze i najmu lokali. Uzasadniając odmowę przyznania prawa pomocy, Sąd pierwszej instancji zwrócił również uwagę na niekompletność składanych przez spółkę oświadczeń i dokumentów. Mimo wezwań ze strony referendarza sądowego i Sądu, spółka nie złożyła w szczególności: 1) poświadczonych za zgodność z oryginałem odpisów zeznań podatkowych w podatku od osób prawnych za rok 2012 oraz stosownego zaświadczenia z urzędu skarbowego o wysokości osiągniętych w roku 2013 dochodów (w sposób umożliwiający ustalenie wysokości przychodów i kosztów uzyskania przychodów – na podstawie przedkładanych miesięcznych zeznań), 2) wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez spółkę, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont, 3) dokumentów potwierdzających fakt prowadzenia w stosunku do skarżącej spółki postępowań egzekucyjnych, w tym odpisów postanowień organu egzekucyjnego. C. G. Spółki z o.o. złożyła zażalenie na wspomniane postanowienie Sądu pierwszej instancji. Wniosła o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zaskarżonemu postanowieniu strona zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, to jest art. 246 §1 pkt 2 p.p.s.a., przez błędną ocenę dołączonych do wniosku dokumentów i nieuprawnione przyjęcie, że skarżąca nie wykazała, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W uzasadnieniu strona wskazała w szczególności, że faktycznie nie prowadzi obecnie żadnej działalności gospodarczej i nie osiąga żadnych zysków, zaś brak możliwości uzyskania przez nią przychodów jest spowodowany czynnikami niezależnymi od spółki, związanymi z działaniami organów celnych oraz podwyższeniem stawki podatku od gier. Środki trwałe, które spółka posiada są obecnie niesprzedawalne z powodu braku zainteresowania nabywców i nie mogą stanowić źródła finansowania czegokolwiek. Strona nie posiada również aktywów obrotowych, które dałoby się upłynnić i zamienić na gotówkę. Spółka wskazała, że pomimo zamknięcia jej salonów gier przez organy celne, musiała wypłacić wynagrodzenia pracownikom oraz regulować składki ubezpieczeniowe ZUS i podatek od wynagrodzeń pracowniczych. Spółka stwierdziła, że przy ocenie jej sytuacji finansowej należało wziąć pod uwagę bilans sporządzony na 30 czerwca 2013 r. oraz wykazany przez stronę na dzień 31 marca 2013 r. stan środków pieniężnych oraz poniesionej straty. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Takie stanowisko znajduje również oparcie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Z powyższego wynika, że obowiązkiem podmiotu składającego wniosek o przyznanie prawa pomocy jest uprawdopodobnienie i udokumentowanie oświadczeń zawartych we wniosku. Natomiast obowiązkiem sądu jest rzetelna ocena oświadczeń i dokumentów złożonych przez wnioskodawcę pod względem spełnienia bądź niespełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 p.p.s.a. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszym postępowaniu Sąd pierwszej instancji nie wywiązał się z powyższego obowiązku w sposób należyty. Dokonując analizy spełnienia przez skarżącą przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, Sąd pierwszej instancji uznał, że: 1) spółka prowadzi działalność gospodarczą na dużą skalę, skoro w 2012 r. jej przychody netto ze sprzedaży i zrównane z nimi wyniosły 209 445 238,25 zł, 2) spółka wykazuje wprawdzie stratę finansową, jednakże jej kondycja finansowa była na tyle dobra, że strata uległa znacznemu zmniejszeniu w stosunku do początku 2012 r., 3) spółka nie utraciła płynności finansowej, a o jej możliwościach płatniczych świadczy fakt, że w dalszym ciągu prowadzi działalność gospodarczą, 4) skarżąca uzyskuje przychody także z innych gier prowadzonych w kasynie oraz ze sprzedaży walut w kantorze i najmu lokali, co wynika ze sprawozdania finansowego za 2012 r. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena sytuacji majątkowej skarżącej spółki pod kątem spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy nie była rzetelna. Sąd w istocie pominął bowiem argumenty strony wskazujące na istotną zmianę jej sytuacji finansowej w 2013 r. oraz dokumenty, mające dowodzić prawdziwości tych twierdzeń. Podkreślić należy, że postępowanie wpadkowe w przedmiocie przyznania prawa pomocy zostało wszczęte wnioskiem strony, który (w formie wypełnionego urzędowego formularza PPPr) został złożony w lutym 2014 r. Rozpoznając tenże wniosek, Sąd pierwszej instancji miał obowiązek ocenić, czy sytuacja finansowa skarżącej spółki w dacie składania wniosku uzasadniała przyznanie stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, przy czym podstawą tej oceny powinny być przede wszystkim oświadczenia i dokumenty pochodzące od wnioskodawcy. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd pierwszej instancji ocenił sytuację finansową skarżącej spółki przede wszystkim na podstawie przedstawionych przez stronę dokumentów dotyczących działalności spółki w 2012 r. Tymczasem w toku postępowania spółka kilkukrotnie wskazywała na istotną zmianę okoliczności, jaka nastąpiła w 2013 r. i która miała mieć związek z cofnięciem spółce zezwoleń na prowadzenie działalności w zakresie gier, zabezpieczeniem automatów do gier przez organy celne, które w konsekwencji miały - według oświadczeń strony - doprowadzić do faktycznego zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej. Na poparcie tych twierdzeń spółka przedstawiła w toku postępowania przed referendarzem sądowym i Sądem pierwszej instancji dokumenty w postaci m.in. zestawienia niezapłaconych faktur zakupowych na kwotę 5 665 154,17 zł według stanu na 30 czerwca 2013 r. (k. 88 - 91 akt sądowych), wykazu 300 automatów do gier zajętych przez urzędy celne według stanu na czerwiec 2013 r. (k. 92 - 94 akt sądowych), kopii deklaracji VAT-7 za sierpień, wrzesień, październik i listopad 2013 r. (k. 95 - 100 akt sądowych). Dodatkowo Sąd pierwszej instancji z urzędu włączył do akt sprawy dokumenty w postaci kopii deklaracji VAT-7 za grudzień 2013 r. i luty 2014 r. (przedłożone w sprawie o sygn. akt I SA/Łd 186/14). Do dwóch pierwszych spośród wskazanych wyżej dowodów WSA w ogóle się nie odniósł. Natomiast w przypadku deklaracji VAT-7 Sąd pierwszej instancji wskazał jedynie na wielkości podstaw opodatkowania wykazane przez spółkę w deklaracjach za październik i listopad 2013 r. Sąd nie zwrócił jednak uwagi, że wspomniane podstawy opodatkowania zostały wyszczególnione w poz. 10 deklaracji (Dostawa towarów oraz świadczenia usług na terytorium kraju, zwolnione od podatku), a więc niekoniecznie deklarowane w nich kwoty muszą świadczyć o obrocie wskazującym na ciągłe prowadzenie działalności gospodarczej. Ponadto Sąd całkowicie pominął okoliczność, że w deklaracjach VAT-7 za sierpień i wrzesień 2013 r. jako podstawę opodatkowania podatkiem od towarów i usług spółka wskazała 0 zł. W kontekście tych dowodów dyskusyjne jest twierdzenie Sądu pierwszej instancji zawarte na str. 7 zaskarżonego postanowienia, że spółka prowadzi działalność na dużą skalę oraz że uzyskuje przychody z innych gier prowadzonych w kasynie oraz ze sprzedaży walut w kantorze i najmu lokali. Dokonując takiej oceny, Sąd pierwszej instancji oparł się wyłącznie na danych wynikających ze sprawozdania finansowego spółki za 2012 r. - bez skonfrontowania ich z dokumentami dotyczącymi sytuacji finansowej spółki w 2013 r., ani z jej oświadczeniami wskazującymi na cofnięcie zezwoleń na prowadzenie działalności gospodarczej w zakresie gier, zabezpieczenie kilkuset automatów, zamknięcie licznych punktów gier, w których spółka prowadziła swoją działalność. Taka ocena Sądu pierwszej instancji nie może zostać uznana za rzetelną i musi zostać powtórzona. Rozpoznając ponownie wniosek skarżącej spółki o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, Sąd pierwszej instancji dokona powtórnej oceny sytuacji majątkowej spółki pod kątem spełnienia przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Na podstawie znajdujących się w aktach sprawy oświadczeń i dokumentów Sąd wnikliwie oceni, czy skarżąca wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia. PG