I OZ 1003/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia R.M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 września 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 2081/13 odmawiające R. M. przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi R. M. na postanowienie Szefa Służby Celnej z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 10 września 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 2081/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił R. M. przyznania prawa pomocy w sprawie z jego skargi na postanowienie Szefa Służby Celnej z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że strona w niniejszej sprawie na podstawie (art. 239 pkt 1 lit. d p.p.s.a.) korzysta z ustawowego zwolnienia od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych a zatem wniosek podlegał rozpoznaniu tylko w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego. Sąd podał, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Sąd I instancji stwierdził - w wyniku analizy oświadczenia zamieszczonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz treści załączonych do niego dokumentów źródłowych - że zarówno wnioskodawca, jak i jego rodzina nie pozostają w takiej sytuacji, która daje podstawę do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie obejmującym ustanowienie adwokata. Z akt sprawy wynika bowiem, że skarżący nie pozostaje bez środków do życia, ponieważ utrzymuje się z dochodu osiąganego przez żonę, który daję kwotę powyżej 3.000 zł brutto. Ponadto rodzina skarżącego posiadała i w dalszym ciągu posiada wolne do swobodnej dyspozycji środki pieniężne, przekraczające kwotę 15.000 zł, które mogą być wydatkowane (umowa pożyczki) także na poczet kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Koszty strony, związane z jej udziałem w sprawie, mogą zostać pokryte z budżetu państwa jedynie w przypadku, gdy jej stan majątkowy jest istotnie niższy od przeciętnego, a posiadane środki nie wystarczają nawet na zaspokojenie podstawowych potrzeb - opłacenie kosztów utrzymania mieszkania oraz wyżywienie. Sąd I instancji uznał, że wnioskodawca nie wykazał w niniejszej sprawie, iż spełnia przesłanki do przyznania mu prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, tzn., że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W zażaleniu R. M. zarzucił, że kwota pożyczki, którą wykazał w sprawie a którą jego żona uzyskała w czerwcu 2014 r. została już zużytkowana na niezbędny remont domu. Podał, że obecnie korzysta wraz z rodziną z kolejnych pożyczek i poszukuje innych, tak by mieć na podstawowe potrzeby alimentacyjne, przedszkole i ,,inne". Wskazał też, że samochód, który jest codziennym środkiem transportu, wymaga poważnej naprawy, której sukcesywnie próbuje dokonywać. Dopóki nie rozpocznie pracy to dodatkowe wydatki jak ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika zakłócą płynność finansową jego i jego rodziny. Wniósł o przyznanie na zasadzie prawa pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępnie w ślad za Sądem I instancji wskazać należy, że w niniejszej sprawie w odniesieniu do kosztów sądowych strona ze względu na przedmiot sprawy korzysta z ustawowego zwolnienia od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych (art. 239 pkt 1 lit. d p.p.s.a.) a zatem wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu tylko w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.); w zakresie częściowym - że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Z powyższego wynika więc, że instytucja zwolnienia od kosztów ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia, lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Instytucja pomocy prawnej jest, więc wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść, między innymi kosztów niezbędnych dla ustanowienia pełnomocnika. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (zob. H.Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39). Ze złożonego przez skarżącego wniosku PPF wynika m.in., że jest on osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, nie ma oszczędności oraz możliwości wzięcia kredytu. Ze złożonych następnie w sprawie dokumentów wynika kolejno, że w marcu 2014 r. na rachunku bankowym wnioskodawcy znajdowało się ponad 10.000 zł, a na rachunku jego żony - ponad 12.000 zł. Na koniec kwietnia br. skarżący wraz z żoną posiadali około 12.000 zł. Na koniec maja 2014 r. zaś na koncie samej żony skarżącego znajdowała się kwota 15.000 zł. Skarżący wskazał, że kwoty oszczędności jego i jego rodziny pochodzą z pożyczki, którą otrzymała jego żona mająca zdolność kredytową. Podać przy tym należy, że wykazany dochód żony skarżącego to kwota 3.000 zł brutto. Jednocześnie wskazać należy, że skarżący nie poparł swoich twierdzeń w zakresie celów wydatkowania stosunkowo dużej kwoty pożyczki żadnymi dokumentami, z których wynikałoby, że stan budżetu jego rodziny, na dzień wydania przez WSA w Warszawie zaskarżonego postanowienia, uniemożliwiał opłacenie profesjonalnej pomocy prawnej. Skarżący w żaden sposób nie udokumentował kosztów rzeczonego przez niego remontu domu (w tym również do zażalenia nie załączył żadnych dokumentów). Podać należy, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Tak więc, przytoczone we wniosku okoliczności, jak i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie. Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. W zaistniałej sytuacji należy zgodzić się z twierdzeniem Sądu I instancji, że oświadczenie majątkowe przedstawione przez skarżącego zawarte w treści formularzy o prawo pomocy oraz ich uzupełnienie nie pozwala na stwierdzenie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Koszty strony, związane z jej udziałem w sprawie, mogą zostać pokryte z budżetu państwa jedynie w przypadku, gdy posiadane środki nie wystarczają nawet na zaspokojenie podstawowych potrzeb (opłacenie kosztów utrzymania mieszkania oraz wyżywienie). Skarżący nie wykazał zaś, by taka sytuacja miała miejsce w jego przypadku. Stwierdzić należy zatem, iż postanowienie Sądu I instancji jest prawidłowe. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił oddalić zażalenie.