II FZ 976/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Z. A. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 9 października 2015 r., sygn. akt I SA/Gl 25/14 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi Z. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 28 października 2013 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowych postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 9 października 2015 r. o sygn. I SA/Gl 25/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił Z. A. (dalej: skarżąca) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie adwokata, w sprawie z jej skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 28 października 2013 r. o nr [...] w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowych. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/. 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji. 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Gliwicach podał, że w złożonym na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 25 marca 2015 r. skarżąca zaznaczyła, że domaga się ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu wniosku w pierwszej kolejności skarżąca zaakcentowała, że działalność organów władzy publicznej doprowadziła do unicestwienia jej zakładu (małej elektrowni wodnej), którego majątek został sprzedany. Gospodarstwo domowe prowadzi sama. Jest współwłaścicielem nieukończonego domu i dwóch nieruchomości rolnych o powierzchni 2,17 ha i 2,29 ha, a ponadto posiada: pawilony do rozbiórki, wyżej wskazaną elektrownię i mieszkanie (pomieszczenie) w tym zakładzie nad halą maszyn. Nieruchomości gruntowe są objęte zajęciem egzekucyjnym, tak samo jak świadczenia rentowe, rachunek bankowy przedsiębiorstwa, wynagrodzenia pracownicze i składki na ubezpieczenia społeczne. W dalszej kolejności jako jedyne źródło swego dochodu wymieniła świadczenie rentowe w wysokości 1.797 zł. Jednocześnie zwróciła uwagę na konieczność spłaty kredytu, którego miesięczna rata wynosi 400 zł. Podniosła, że ponosi koszty utrzymania swego zakładu, bowiem obiekt ten musi być chroniony przed dalszą dewastacją. Wraz z wnioskiem skarżąca przedstawiła otrzymane od zakładu energetycznego dwie faktury (z lutego 2015 r.) oraz dwa wezwania (ze stycznia 2015 r.) do zapłaty zaległości w opłacie za dostawę energii elektrycznej. 2.2. Referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia danych poprzez nadesłanie zaświadczenia, wskazującego wszystkie osoby zameldowane w miejscu, w którym mieszka skarżąca, udokumentowanie wszelkich dochodów tych osób, przedłożenie kopii ich zeznań podatkowych za poprzedni rok oraz wyciągów z ich rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące, wykazanie wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego i obciążeń wynikających z prowadzonych postępowań egzekucyjnych oraz przedstawienie dokumentów, wskazujących sytuację przedsiębiorstwa skarżącej, w tym jego stanu zatrudnienia i kondycji finansowej. 2.3 W piśmie z dnia 24 lipca 2015 r. skarżąca wyjaśniła, że w miejscu, które wskazała jako swój adres do korespondencji, znajduje się biuro jej zakładu i nigdy tam nie mieszkała. Podkreśliła też, że podlega opodatkowaniu zryczałtowanym podatkiem od przychodów ewidencjonowanych i nie prowadzi ksiąg podatkowych ani nie sporządza raportów kasowych. Nadto zwróciła uwagę, że z renty otrzymywanej w wysokości 1.400 zł musi utrzymać zakład, siebie, swego syna (pracownika zakładu) i jego dziecko. Następnie skarżąca przedstawiła: kolejne (z sierpnia br.) wezwanie do zapłaty zaległości w opłacie za dostawę energii elektrycznej, dwa dokumenty (wezwanie i wyrok) dotyczące prowadzonych przeciwko niej postępowań karnoskarbowych oraz pismo organu egzekucyjnego z dnia 30 kwietnia 2015 r. (skierowane na dotychczas nieznany sądowi adres skarżącej, a zawierające informacje o postępowaniach egzekucyjnych względem niej prowadzonych. Według tego ostatniego dokumentu, co miesiąc na poczet egzekwowanych obowiązków organ rentowy przekazuje kwotę 807,12 zł z zajętego "świadczenia z zaopatrzenia emerytalnego i ubezpieczenia społecznego oraz renty socjalnej", natomiast na dwóch zajętych rachunkach bankowych brak środków pozwalających na realizację zajęcia). 2.4. W dniu 8 września 2015 r. Referendarz sądowy WSA w Gliwicach odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy podkreślając, że materiał źródłowy, jaki przedstawiła, jest niezupełny i w rezultacie niewystarczający do uwzględnienia jej żądania. Odpis tego postanowienia doręczono skarżącej w dniu 21 września 2015 r. 2.5. We wniesionym w dniu 28 września 2015 r. sprzeciwie skarżąca wystąpiła o zmianę tego orzeczenia. Zarazem zażądała weryfikacji dowodów przesłanych do wszystkich jednocześnie trwających postępowań o przyznanie prawa pomocy oraz zaniechanie podejrzewania jej o ukrywanie informacji istotnych dla podjęcia rozstrzygnięcia w tym przedmiocie. Zaprezentowała obszerny wywód na temat prawa do sądu i zasadności wzywania strony do przedstawienia materiałów źródłowych. Stwierdziła, że skierowanie do niej takiego wezwania w sprawie było niesłuszne, ponieważ Sąd z urzędu posiada informację o tym, że skarżąca została zmuszona do przerwania ruchu ciągłego jej zakładu, a z rachunku bankowego tego przedsiębiorstwa jest prowadzona egzekucja. Do sprzeciwu załączyła następne (datowane na 8 września 2015 r.) wezwanie zakładu energetycznego, według którego łączne zadłużenie skarżącej w zapłacie opłaty za dostawę energii elektrycznej wynosi 2.212,18 zł. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach (Sądu pierwszej instancji). 3.1. Postanowieniem z dnia 9 października 2015 r. o sygn. I SA/Gl 25/14 WSA w Gliwicach odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji wskazał, że rozpatrywany wniosek nie może zostać uwzględniony, gdyż skarżąca przedstawiła swoją sytuację w sposób uniemożliwiający uznanie, aby w jej przypadku zaistniały przesłanki przyznania prawa pomocy. Skarżąca w rozpatrywanej sprawie uczyniła to po raz kolejny, a z tego samego powodu odmownie zostały załatwione żądania, które zgłosiła uprzednio. Przedstawiony przez skarżącą materiał zawiera ewidentne luki. Skarżąca w ogóle nie udokumentowała dochodów, nie przedstawiła też jakiegokolwiek dokumentu wskazującego na sytuację finansową, prowadzonego przez nią przedsiębiorstwa. Nieznane pozostają ilość, status i stan rachunków bankowych, jakie skarżąca posiada. Niewiadome jest również to, z kim skarżąca tworzy gospodarstwo domowe, gdyż oświadczenia w tym zakresie nie zostały poparte materiałami źródłowymi. Skarżąca oznajmiła, że adres – którym dotychczas posługiwała się na oznaczenie swego miejsca zamieszkania – nie jest miejscem jej zamieszkania, a jest to adres prowadzonej przez nią działalności gospodarczej. Zarazem jednak nie wskazała miejsca zamieszkania, a ze złożonego przez nią pisma organu egzekucyjnego wynika, że posługuje się jeszcze jednym – dotychczas nieznanym Sądowi – adresem. Tak samo wybiórczo zaprezentowała wydatki, ograniczyła się jedynie do wykazania swego zadłużenia względem zakładu energetycznego i wysokości kwoty potrącanej jej przez organ rentowy wskutek toczącej się egzekucji. Bierna postawa skarżącej w przedstawionym zakresie sprawiła, że poznanie rzeczywistej zdolności płatniczej, w jakiej się znajduje, jest wręcz niemożliwe, co stanowi przeszkodę do pozytywnej weryfikacji jej żądania. 4. Stanowisko skarżącej w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. 4.1. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca wniosła o "zawiadomienie organów ścigania" bądź o zmianę postanowienia, poprzez przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a zaskarżone postanowienie WSA w Gliwicach odpowiada prawu, zatem zażalenie skarżącej podlega oddaleniu. 5.2. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie całkowitym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. lub częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Dopiero zestawienie z sobą indywidualnej sytuacji majątkowej strony i konkretnych kosztów sądowych w danym postępowaniu sądowoadministracyjnym pozwala na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. O ile sąd jest w stanie określić wysokość kosztów sądowych na danym etapie postępowania, to dla zrekonstruowania drugiego elementu powyższego porównania, tj. sytuacji majątkowej wnioskodawcy, kluczowe jest precyzyjne i nie budzące wątpliwości zobrazowanie swojej kondycji finansowej przez wnoszącego o przyznanie prawa pomocy. 5.3. W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał zasadność przyznania skarżącej prawa pomocy, analizując jej sytuację majątkową, zobrazowaną w oświadczeniach zawartych w formularzu urzędowym PPF. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę, że skarżąca pomimo wezwania z dnia 30 czerwca 2015 r. (k. 280 akt sądowych) nie udokumentowała swojej sytuacji majątkowej. Niezastosowanie się do wezwania Sądu pierwszej instancji, skierowanego do skarżącej w trybie art. 255 p.p.s.a. powoduje, że materiał dowodowy okazał się być niekompletny, a w rezultacie wątpliwości co do oświadczeń skarżącej pozostały niewyjaśnione. Subiektywne przekonanie skarżącej o zasadności jej wniosku, przy równoczesnym nieodniesieniu się do kwestii uznanych przez Sąd za niewystarczająco wykazane, powoduje niemożność uwzględnienia wniosku o udzielenie prawa pomocy, a w konsekwencji bezzasadność zażalenia na postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy. W konkretnej sprawie uzasadnione wątpliwości nasuwały okoliczności, których skarżąca nie wywiązując się z obowiązku przedłożenia dokumentów źródłowych nie wyjaśniła. Przedstawiając niekompletną dokumentację, skarżąca skoncentrowała się jedynie na tych dokumentach, które są dla niej korzystne, czym uniemożliwiła poznanie jej sytuacji materialnej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżąca nie udokumentowała swoich dochodów we właściwy sposób. Jako jedyne źródło swego dochodu wymieniła świadczenie rentowe w wysokości 1.797 zł, jednakże sama przyznała w złożonym wniosku, że utrzymuje zakład, tj. małą elektrownię. Mimo wezwania, nie przedstawiła jednak jakiegokolwiek dokumentu wskazującego na sytuację finansową prowadzonego przez siebie przedsiębiorstwa. Jak to trafnie zauważył Sąd pierwszej instancji, nieznane pozostają ilość, status i stan rachunków bankowych, jakie skarżąca posiada. Niewiadome jest również to, z kim skarżąca tworzy gospodarstwo domowe, gdyż oświadczenia w tym zakresie nie zostały poparte materiałami źródłowymi. Wydatki skarżąca ograniczyła jedynie do wykazania swego zadłużenia względem zakładu energetycznego i wysokości kwoty potrącanej jej przez organ rentowy wskutek toczącej się egzekucji. Wobec uchylania się skarżącej od przedstawienia rzetelnych wyjaśnień oraz żądanych dokumentów, WSA w Gliwicach zasadnie odmówił jej przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata. Należy stwierdzić, że skarżąca nie zrealizowała ciążącego na niej na mocy art. 246 § 1 p.p.s.a. obowiązku i nie wykazała zasadności przyznania prawa pomocy. Zgodnie z art. 243 p.p.s.a., sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie leży przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających wniosek w tym zakresie. To strona powinna (czego w rozpoznawanej sprawie skarżąca nie uczyniła) przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. 5.4. Zawarty w zażaleniu wniosek o "zawiadomienie organów ścigania" nie może być uznany za przedstawienie okoliczności wykazania spełnienia przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. Podkreślenia wymaga, że ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 ze zm.; dalej: k.p.k.) dotyczą zupełnie innych procedur. Dlatego instytucji prawnych - z jednej strony prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym uregulowanej m.in. w art. 246 p.p.s.a., z drugiej zaś strony uregulowanego w art. 304 k.p.k. społecznego obowiązku zawiadomienia prokuratora lub Policji o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu - nie można w żaden sposób utożsamiać i porównywać ze sobą. Pierwszy przypadek dotyczy uprawnienia do skutecznego przeprowadzania i skontrolowania postępowania w zakresie prawa pomocy pod względem legalności, drugi natomiast przypadek dotyczy społecznego obowiązku - po powzięciu informacji o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu - zawiadomienia o tym prokuratora lub Policji. Poza samym sformułowaniem żądania o potrzebie "zawiadomienia organów ścigania", skarżąca w zażaleniu nie sprecyzowała, czego miałby ten wniosek dotyczyć. Jeśli skarżąca uważa, że zostało popełnione jakieś przestępstwo, powinna zawiadomić o tym właściwe organy, tj. prokuratora lub Policję. Z tego względu przy rozpatrywaniu wniosku o udzielenie prawa pomocy we wskazanym zakresie należało analizować sprawę wyłącznie w kontekście przesłanek zawartych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., co doprowadziło WSA w Gliwicach do trafnego stwierdzenia, że skarżąca jest w stanie ponieść pełne koszty sądowe bez uszczerbku dla utrzymania siebie i swojej rodziny. W konsekwencji Sąd ten prawidłowo rozstrzygnął, że na ww. podstawie prawnej winno się było odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy w żądanym przez nią zakresie. W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie jako niezasadne oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.