I OZ 474/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Barbara Adamiak po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia K. O. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 13 maja 2014 r., sygn. akt IV SO/Wa 4/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi K. O. na działania Prezesa Rady Ministrów postanawia: oddalić zażalenie. K. O. (dalej również: wnoszący zażalenie) zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z wnioskiem, złożonym na urzędowym formularzu, o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w związku ze skargą opatrzoną datą 13 stycznia 2014 r. wniesioną na działania Prezesa Rady Ministrów, która to skarga postanowieniem Sądu z 3 lutego 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 199/14 została odrzucona, jako niepodlegająca jurysdykcji sądów administracyjnych. W uzasadnieniu wniosku wnoszący zażalenie podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, a ich źródłem utrzymania są świadczenia emerytalne: wnoszącego zażalenie w wysokości 2.238,13 zł i jego żony w kwocie 717,35 zł. Łączny miesięczny dochód małżonków z tytułu emerytur wynosi 2.955,48 zł. Jako nieruchomości wpisał: "dzierżawa wieczysta – działka 494 m2, dom mieszkalny o powierzchni 158,50 m2". Ponadto oświadczył, że jego żona jest przewlekle chora, koszt zakupu jej leków wynosi 500 zł miesięcznie. Koszty ogrzewania mieszkania to ok. 700 zł. Powyższy wniosek rozpoznany został postanowieniem referendarza sądowego z 31 marca 2014 r., którym odmówiono przyznania prawa pomocy. Od powyższego postanowienia wnoszący zażalenie, w piśmie z 7 kwietnia 2014 r., wniósł sprzeciw, w uzasadnieniu którego podał, że w postanowieniu referendarza nie zostały uwzględnione koszty utrzymania, takie jak: "opłata za energię elektryczną 180 zł/miesiąc, opłaty podatkowe za budynek mieszkalny, za działkę pod tym budynkiem, remonty budynku". Ponadto wniósł o podanie faktycznej wysokości kosztów sądowych. Zarządzeniem z 24 kwietnia 2014 r. Sąd, pouczając wnoszącego zażalenie o treści art. 233 § 1 Kodeksu karnego, wezwał go do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie – w terminie siedmiu dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy – dodatkowych dokumentów źródłowych celem oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnoszącego zażalenie, to jest: 1) aktualnego dokumentu ujawniającego dochody uzyskiwane przez wnoszącego zażalenie i jego żonę z tytułu emerytury ("odcinek emerytalny" za ostatni miesiąc lub kopia decyzji organu emerytalno-rentowego wskazująca na wysokość aktualnie pobieranych świadczeń); 2) przedłożenie wyciągów ze wszystkich posiadanych przez wnoszącego zażalenie oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym rachunków bankowych i lokat, na których gromadzone są środki pieniężne – z ostatnich trzech miesięcy wraz z historią dokonanych na rachunkach operacji; 3) nadesłanie odpisu zeznania podatkowego wnioskodawcy i jego żony za 2013 rok; 4) przedstawienie informacji o wykonywaniu przez wnioskodawcę oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym jakiejkolwiek pracy zarobkowej (także o charakterze dorywczym) oraz wskazanie wysokości uzyskiwanego z tego tytułu dochodu; 5) przedstawienie rachunków obrazujących wysokość poniesionych przez wnoszącego zażalenie wydatków na remont domu; 6) przedstawienie dokumentów (rachunki, faktury, dowody wpłaty itp.) obrazujących wydatki jakie R. O. poniosła w okresie ostatnich trzech miesięcy na leczenie się; 7) przedłożenie aktualnych – z okresu ostatnich trzech miesięcy – dokumentów (rachunki, faktury, dowody wpłaty itp.) wskazujących i potwierdzających wysokość ponoszonych miesięcznie stałych wydatków związanych z zaspokojeniem podstawowych potrzeb życiowych rodziny wnioskodawcy (wyżywienie, środki czystości, opłaty za energię elektryczną, gaz, wodę, inne wydatki ponoszone w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych); 8) decyzji właściwego organu podatkowego ustalającego wysokość zobowiązania od nieruchomości budynkowej na rok 2014 r.; 9) decyzji właściwego organu ustalającego wymiar zobowiązania rocznego za dzierżawę wieczystą gruntu; 10) przedłożenie dokumentów potwierdzających ewentualne ich obciążenia finansowe (zaciągnięte kredyty, pożyczki, ich wysokość, wysokość spłacanych rat). W odpowiedzi na powyższe wezwanie w dniu 6 maja 2014 r. wpłynęło do akt sprawy pismo wnoszącego zażalenie z 5 maja 2014 r., do którego dołączone zostały: 1) aktualne przekazy pocztowe emerytur na nazwisko wnoszącego zażalenie w kwocie 2.273,65 zł i jego żony R. O. na kwotę 728,45 zł; 2) decyzja z 14 stycznia 2014 r. ustalająca podatek od nieruchomości za rok 2014 w kwocie 215 zł; 3) zaświadczenie lekarskie z 5 maja 2014 r. wydane przez lekarza internistę z [...], z którego wynika, że R. O. leczona jest w tej [...] z powodu nadciśnienia; 4) dwa wyciągi z rachunku bankowego R. O., prowadzonego przez Bank [...], za okres od 1 listopada 2013 r. do 30 listopada 2013 r. i za okres od 1 grudnia 2013 r. do 31 grudnia 2013 r., z których wynika, że na dzień 30 listopada 2013 r. miała zgromadzone środki pieniężne w wysokości 4.124,53 zł, zaś na dzień 31 grudnia 2013 r. – 3.128,60 zł; 5) wyciąg z konta walutowego R. O., prowadzonego przez Bank [...], za okres od 1 listopada 2013 r. do 30 listopada 2013 r., z którego wynika, że na dzień 30 listopada 2013 r. miała zgromadzone środki pieniężne w wysokości 252,31 USD; 6) wyciąg z rachunku bankowego R. O., prowadzonego przez [...] Bank, za okres od 1 kwietnia 2012 r. do 30 kwietnia 2012 r. z saldem końcowym 56,08 zł. Ponadto w powyższym piśmie z 5 maja 2014 r. wnoszący zażalenie wyjaśnił, że rachunki bankowe posiada tylko jego żona, on zaś nie na żadnych rachunków bankowych ani oszczędności. Zeznanie podatkowe jego i jego żony za rok 2013 złożył ZUS, a innych dochodów, jak oznajmił, nie posiada i ani on, ani żona nie wykonują żadnej pracy zarobkowej. W piśmie tym podał nadto, że nie ma żadnego wymogu zbierania rachunków za remont domu, który jest remontowany tylko w zakresie niezbędnym do mieszkania w nim, jak również nie ma żadnego wymogu zbierania rachunków za leczenie jego żony. Wskazał też, że zgromadzone oszczędności na rachunkach bankowych stanowią zabezpieczenie na opłaty przy pogorszeniu się stanu zdrowia żony. Oświadczył, że nie posiada żadnych kredytów ani pożyczek. Wymienił, że załącza rachunki za energię elektryczną, wodę i za śmieci. Postanowieniem z 13 maja 2014 r. (sygn. akt IV SO/Wa 4/14) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu orzeczenia, Sąd pierwszej instancji stwierdził, między innymi, że sytuacja majątkowa wnoszącego zażalenie nie daje podstaw do uwzględnienia zgłoszonego przez niego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W ramach niniejszego postępowania uwzględniono, że w formularzu wnioskodawca nie zamieścił informacji, które wskazywałyby, że obciążają go wydatki szczególnego rodzaju, wyższe niż przeciętne. Powyższe przeczy temu, by wnoszący zażalenie przy osiąganym stałym, comiesięcznym dochodzie z tytułu emerytury w kwocie 2.273,65 zł netto i emerytury jego żony w wysokości 728,45 zł netto, co daje łączną kwotę 3.002,10 zł netto miesięcznie, znajdował się w stanie ubóstwa i nie był w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, tym bardziej, że wysokość wpisu sądowego od ewentualnie wniesionej skargi kasacyjnej w sprawie IV SA/Wa 199/14 wynosiłby 100 zł na podstawie § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 z późn. zm.), w świetle którego wpis od skargi kasacyjnej wynosi połowę wpisu od skargi, nie mniej jednak niż 100 zł, a ponieważ w sprawie opatrzonej sygnaturą IV SA/Wa 199/14 wpis od skargi nie został pobrany wobec treści art. 222 p.p.s.a., w świetle którego nie żąda się opłat od pisma, jeżeli już z niego wynika, że podlega ono odrzuceniu, dlatego wpis od ewentualnie wniesionej skargi kasacyjnej w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 199/14 będzie wynosił 100 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podniósł, że instytucja prawa pomocy ma za zadanie umożliwić dostęp do sądu osobom (zarówno fizycznym, jak i prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym) o znikomych dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionym, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W przypadku osób fizycznych, stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd pierwszej instancji wskazał, że wnoszący zażalenie nie złożył żądanych dokumentów, niezbędnych do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, a tym samym nie wykazał zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wprawdzie przy piśmie z 5 maja 2014 r. nadesłane zostały przez wnoszącego zażalenie wyciągi z rachunków bankowych jego żony za okres od 1 kwietnia 2012 r. do 30 kwietnia 2012 r. i od 1 listopada 2013 r. do 31 grudnia 2013 r., jednakże nadesłane dokumenty nie stanowią prawidłowego wykonania zarządzenia Sądu z 24 kwietnia 2014 r., gdyż dokumenty te pochodzą z okresu wcześniejszego niż trzy miesiące – a nawet sprzed dwóch lat – zatem są nieaktualne i nie obrazują bieżącej sytuacji finansowej wnoszącego zażalenie, i na ich podstawie nie można dokonać oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnoszącego zażalenie. Ponadto wnoszący zażalenie wezwany do przedstawienia rachunków obrazujących wysokość poniesionych przez niego wydatków na remont domu i dokumentów obrazujących wydatki jakie jego żona poniosła w okresie ostatnich trzech miesięcy na leczenie się, stwierdził w piśmie z 5 maja 2014 r., że "Dotąd nie było żadnego wymogu zbierania rachunków (...)", zaś innych rachunków takich jak: za energię elektryczną, wodę i za śmieci, do pisma tego nie dołączył – co potwierdza również adnotacja Biura Podawczego tutejszego Sądu poczyniona na tym piśmie, z której wynika, że pismo zawiera "Zał. 8" (które to załączniki w ilości ośmiu sztuk znajdują się w kopercie) – mimo że w piśmie tym wnoszący zażalenie poczynił wzmiankę o rzekomym ich załączeniu. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnoszący zażalenie nie wykazał w sposób dostateczny, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, ani nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wątpliwości dotyczące sytuacji majątkowej wnoszącego zażalenie nie zostały zatem wyjaśnione w stopniu pozwalającym na przyznanie mu przez Sąd prawa pomocy, bowiem nie wykazał on, że jest obecnie w sytuacji uniemożliwiającej poniesienie jakichkolwiek kosztów prowadzonego postępowania sądowego, a to oznacza, że nie wykazał, by spełniona została przesłanka z art. 246 § 1 p.p.s.a. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że w związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu tylko tym osobom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że nie zasługuje na aprobatę stanowisko strony, która wybiórczo prezentuje dokumentację mającą potwierdzać jej wyjątkowo trudną sytuację majątkową, załączając do wniosku również nieaktualne dokumenty źródłowe, jak wyciągi z rachunków bankowych. Postawa strony, która wybiórczo prezentuje dokumentację mającą potwierdzać jej trudną sytuację majątkową uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej. Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że z treści art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. wynika, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania istnienia przesłanek przemawiających za słusznością przyznania prawa pomocy ciąży na wnioskodawcy. Tymczasem wnoszący zażalenie, uznając za bezcelowe przedstawianie aktualnej dokumentacji, zdaje się nie brać pod uwagę tego, że Sąd ma możliwość rzetelnego rozważenia i zweryfikowania twierdzeń wnoszącego zażalenie jedynie w oparciu o aktualne dokumenty źródłowe przedłożone przez stronę i w oparciu jedynie o ten materiał jest w stanie ocenić, czy przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. faktycznie zaistniały. Na powyższe postanowienie zażalenie wniósł K. O. Wskazał, między innymi, że skoro "opłata od skargi kasacyjnej w sprawie o sygn. IV SA/Wa 199 wynosi 100 zł, to teraz jestem w stanie zapłacić z emerytury, natomiast żądane przez adwokatów 3000 zł za napisanie skargi kasacyjnej z mojej emerytury nie jestem w stanie zapłacić, gdzie ten Sąd tą istotną kwotę 3000 zł do zapłaty pominął, nie wskazując żadnego rozwiązania". Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm.; dalej: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Dotyczy osób, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają najwyżej na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Dodatkowo, oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. Należy uwzględnić także wydatki tej osoby, związane z koniecznym utrzymaniem. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają najwyżej na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Dodatkowo, oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. Należy uwzględnić także wydatki tej osoby, związane z koniecznym utrzymaniem. Zwrot "gdy osoba ta wykaże", zawarty w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Innymi słowy, to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek należytego przedstawienia swojej sytuacji materialnej, a zatem posiadanego majątku, uzyskiwanych dochodów oraz wydatków. W sytuacji, gdy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności faktyczne są niewiarygodne lub niekompletne, wspomniany wyżej obowiązek nie jest wypełniony. To z kolei powoduje, że sąd nie może ocenić sytuacji materialnej wnioskodawcy i musi odmówić przyznania prawa pomocy. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Osoba chcąca skorzystać z prawa pomocy powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej oraz członków jej rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Norma z art. 255 p.p.s.a. nakłada na stronę obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów i wyjaśniania wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Niewywiązanie się z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Innymi słowy, niezłożenie wymienionych w art. 255 p.p.s.a. oświadczeń i dokumentów stanowi niewypełnienie ciążącego na wnioskodawcy obowiązku współdziałania z sądem, co może stanowić podstawę do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W zaskarżonym postanowieniu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że K. O. nie wykazał, że należy mu przyznać prawo pomocy w zakresie całkowitym. To stanowisko Sądu pierwszej instancji jest trafne. Wynika ono z faktu, że wnoszący zażalenie nie wykazał zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wnoszący zażalenie nie podał bowiem we wniosku informacji, które pozwoliłyby uznać, że zostały spełnione przesłanki z art. 246 § 1 p.p.s.a. W związku z tym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawidłowo (zgodnie z art. 255 p.p.s.a.) wezwał wnoszącego zażalenie do złożenia dodatkowych dokumentów źródłowych celem oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Sąd wymienił, jakie konkretnie dokumenty są potrzebne. Wnoszący zażalenie nie wykonał zaś wezwania w sposób pozwalający na uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym (nie przedstawił, w szczególności, aktualnego wyciągu z konta bankowego). Nawet w zażaleniu nie podano powodów, dla których wniosek o przyznanie prawa pomocy zasługiwałby na uwzględnienie. Naczelny Sąd Administracyjny raz jeszcze podkreśla, że obowiązek wykazania, że dana osoba fizyczna nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania spoczywa na tej osobie, a nie na sądzie. Zaskarżone postanowienie jest więc zgodne z prawem, a zażalenie należy oddalić. Jeśli wnoszący zażalenie uważa, że nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia adwokata, to może złożyć do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. Powinien jednak liczyć się z następującymi kwestiami: – zgodnie z art. 165 p.p.s.a., postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane tylko wskutek zmiany okoliczności sprawy; – prawo pomocy ma charakter wyjątkowy i przysługuje wyłącznie osobom najuboższym (zob. wyżej); – to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania; – wnoszący zażalenie może zostać ponownie wezwany do przedstawienia właściwych dokumentów, a ich nieprzedstawienie może spowodować odmowę przyznania prawa pomocy; – złożenie kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy spowoduje dalsze przedłużenie się postępowania. W związku z powyższym, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.