II OZ 438/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Arkadiusz Despot - Mładanowicz po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 kwietnia 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 2965/13 odmawiające zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. dnia [...] października 2013 r., nr [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu administracyjnym postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 2965/13 odmówił Stowarzyszeniu [...] w W. zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tego Stowarzyszenia na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. dnia [...] października 2013 r., nr [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu administracyjnym. Sąd wskazał, że w uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy Stowarzyszenie podniosło, że z uwagi na brak środków, odrzucane są kolejne skargi Stowarzyszenia. Stowarzyszenie stwierdziło, że jego zła sytuacja finansowa nie wynika z braku działań członków w tym zakresie, wynika natomiast z nieprzestrzegania przepisów przez urzędników, orzeczników, sędziów. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 3 lutego 2014 r. odmówiono Stowarzyszeniu [...] zwolnienia od kosztów sądowych. Stowarzyszenie wniosło sprzeciw, w którym podniosło, że wskutek działań członków, wpłacono do kasy Sądu ponad 4000 zł tytułem wpisów sądowych, opłat kancelaryjnych, co oznacza obciążenie członka Stowarzyszenia w wysokości ok. 50 zł miesięcznie. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd wskazał, że osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma odpowiednich środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także że nie posiada ich, chociaż podjęto wszelkie niezbędne działania zmierzające do ich pozyskania (porównaj: J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2010, wyd. LexisNexis, str. 568, jak też postanowienia NSA z dnia 23 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 20/09, LEX nr 557480 czy z dnia 26 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 28/09, LEX nr 537851). Nadto Sąd podniósł, że obowiązkiem strony wynikającym z ogólnej zasady dotyczącej kosztów postępowania, jest ponoszenie kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Przerzucenie ciężaru funkcjonowania stowarzyszeń na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność tego stowarzyszenia zostaje finansowana ze środków publicznych, co przeczy zasadzie, iż stowarzyszenia prowadzą działalność na bazie własnego majątku (porównaj: postanowienie NSA z dnia 2 marca 2012 r., sygn. akt I OZ 114/12, LEX nr 1120726). Sąd wskazał, że w niniejszej sprawie stroną wnioskującą jest stowarzyszenie zwykłe, które w myśl przepisu art. 42 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 roku – Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.) wprawdzie nie może prowadzić działalności gospodarczej ani przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej, lecz jednak może uzyskiwać środki na swoją działalność ze składek członkowskich. Ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza jednak, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego funkcjonowania. Realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni z kolei - w razie trudności w prowadzeniu działalności regulaminowej - podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie liczby członków, czy ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego, w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne. Sąd zwrócił uwagę, że jak wynika z regulaminu wnioskodawcy, celem jego działania jest ochrona środowiska, a środkami działania są m. in. "podejmowanie przewidzianych prawem działań interwencyjnych w przypadku naruszania przepisów ochrony środowiska" (pkt 4.1 regulaminu) i "występowanie na prawach strony jako reprezentanta interesu (faktycznego lub prawnego) o charakterze społecznym w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych" (pkt 4.5 regulaminu). W ocenie Sądu, wnioskodawca wskazując takie cele i przewidując udział w postępowaniach przez sądami, powinien liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. W szczególności w sytuacji, gdy powołując się na swoje cele statutowe, zdecydował się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, powinien wygospodarować środki na pokrycie kosztów sądowych. Jak wynika z informacji zawartych w sprzeciwie, Stowarzyszenie było w stanie wygospodarować środki w łącznej kwocie ok. 4000 zł na uiszczenie kosztów sądowych, w tym roku również uiszcza opłaty sądowe w wielu sprawach. Niechęć do zwiększenia składek członkowskich do takiego poziomu, aby Stowarzyszenie bez przeszkód mogło realizować cele określone w regulaminie, nie jest argumentem przemawiającym za przerzuceniem ciężaru finansowego niniejszego postępowania na Państwo. Wnioskodawca nie wykazał obiektywnych okoliczności wskazujących, że zdobycie środków pieniężnych na opłacenie kosztów sądowych jest rzeczywiście niemożliwe. Sąd zwrócił również uwagę, że na obecnym etapie postępowania koszty sądowe wynoszą 100 zł (wpis od skargi). Stowarzyszenie nie wykazało, że nie jest w stanie wygospodarować takiej kwoty. Sąd podkreślił, że w związku z licznymi wnioskami o przyznanie prawa pomocy składanymi przez skarżącego, w orzeczeniach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wielokrotnie już wskazywano na dopuszczalne możliwości poprawy kondycji finansowej tego Stowarzyszenia. Tymczasem argumentacja zawarta w przedmiotowym wniosku wskazuje, że członkami Stowarzyszenia są osoby, które nie mając środków na realizację wszystkich celów określonych w regulaminie, konsekwentnie dążą do stworzenia sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia realizowana będzie z budżetu Państwa. Na powyższe postanowienie skarżące Stowarzyszenie złożyło zażalenie, podnosząc, że nie zgadza się ze stanowiskiem Sądu, iż Stowarzyszenie nie podejmuje skutecznych działań dla poprawy swojej sytuacji finansowej. O podejmowaniu takich działań w ocenie skarżącego świadczy ilość wnoszonych i dotychczas opłaconych skarg do sądu. Sąd nie wziął pod uwagę, że Stowarzyszenie może realnie nie mieć środków finansowych, a członkowie Stowarzyszenia nie mogą w nieskończoność zwiększać wydatków na jego działalność. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z powyższego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Ponadto, osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504). W rozpoznawanej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach sądowych (punkt 4.5 regulaminu), to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Okoliczność, że Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie działalności regulaminowej, w zakres której wchodzą również sprawy sądowe, wymagające co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. Brak stałego źródła dochodów czy duża ilość postępowań sądowych wnioskodawcy, nie mogą przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosków o przyznanie prawa pomocy. Stowarzyszenie zwiększając zakres swojej aktywności, winno zadbać również o zwiększenie źródeł finansowania. Jak słusznie zauważył Sąd I instancji, przy okazji wcześniej rozpoznawanych wniosków o przyznanie prawa pomocy skarżącemu wielokrotnie już wskazywano na dopuszczalne możliwości poprawy jego kondycji finansowej. Tymczasem Stowarzyszenie oprócz zwiększenia liczby członków nie podjęło żadnych innych działań mogących zwiększyć jego dochody, na przykład poprzez przekształcenie się w stowarzyszenie rejestrowe, mające znacznie szersze możliwości gromadzenia środków. Należy mieć na uwadze, że skoro Stowarzyszenie chce aktywnie uczestniczyć w postępowaniach sądowych, winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (zob. postanowienie NSA z dnia 17.06.2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). W tej sytuacji, wobec braku zaistnienia przesłanek o których mowa w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., uznać należy, że Sąd I instancji zasadnie odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.