II FZ 1240/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Bogdan Lubiński po rozpoznaniu w dniu 11 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia G. R.-W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 12 czerwca 2014 r., sygn. akt I SA/Kr 21/14 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi G. R.-W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Krakowie z dnia 30 października 2013 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2005 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 12 czerwca 2014 r., sygn. akt I SA/Kr 21/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek G. R. – W. (zwanej dalej "skarżącą") o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że skarżąca reprezentowana jest przez fachowego pełnomocnika. Działa zatem, mając pełne rozeznanie co do tego, od jakich przesłanek uzależnione jest przyznanie prawa pomocy oraz świadomość, że ryzyko niewykazania tych przesłanek obciąża stronę. Sąd zauważył, że samo oświadczenie skarżącej w żaden sposób nie wystarcza do zwolnienia jej od kosztów sądowych. Wynika z niego, że nie posiada ona ani majątku, ani dochodów, a rodzina pomaga jej w utrzymaniu. Referendarz wezwał skarżącą do złożenia dokładnych wyjaśnień co do szeregu kwestii. W odpowiedzi skarżąca podała informacje, które w ocenie Sądu są wzajemnie sprzeczne. Z wyjaśnień, zawartych w piśmie z dnia 14 marca 2014 r. wynika np., że stale zamieszkuje u rodziny (albo u córki, albo u innych krewnych w C.). W tym czasie nie ponosi żadnych kosztów, co musi oznaczać, że pozostaje na utrzymaniu krewnych. Jednocześnie oświadcza jednak, że z nikim nie prowadzi gospodarstwa domowego. Jednak skoro w czasie zamieszkiwania u rodziny jest przez nią utrzymywana – oznacza to pozostawanie we wspólnym gospodarstwie domowym z tymi członkami rodziny. W ocenie WSA skarżąca uchyliła się od udzielenia wyczerpujących i rzetelnych wyjaśnień w tej kwestii. Skarżąca nie wyjaśniła również, z jakich środków pokrywane są koszty pełnomocnika z wyboru. W odpowiedzi przytoczyła pogląd orzecznictwa, w którym wskazano, że pomoc zawodowego pełnomocnika nie jest "luksusem" i może być koniecznością życiową, nie jest też jednoznaczna z możliwością poniesienia kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania. Sąd z poglądem tym się zgodził, wskazując jednak, że dla wyjaśnienia zarobkowych i majątkowych możliwości strony niezbędne jest ustalenie, w jaki sposób skarżąca – która zgodnie z oświadczeniem niczego nie posiada i niczego nie zarabia – finansuje pomoc prawną. Sąd nie wnika w treść umowy pomiędzy skarżącą a pełnomocnikiem, uznaje jednak, że wiedza na temat pochodzenia tych środków finansowych jest okolicznością istotną przy rozpoznawaniu wniosku o prawo pomocy. Nie można prawnie zmusić wnioskodawcy do ujawnienia takich informacji. Jednak skutki niewykazania kwestii istotnych będą go obciążały. Skarżąca została również zapytana, do kogo należy lokal mieszkalny, w którym zamieszkuje. Istotne jest, że w skardze oraz kolejnych pismach procesowych wskazany został adres zamieszkania: ul. C. [...] w K. Odpowiedź na to pytanie, że zamieszkuje u rodziny, Sąd uznał za wymijającą. Działająca przez profesjonalnego pełnomocnika skarżąca musiała mieć świadomość, że wezwanie o informację dotyczy lokalu (czy budynku), wskazanego jako jej adres zamieszkania w toku postępowania. Co istotne, można bez trudności sprawdzić, że na nieruchomości przy ul. C. [...] w K. znajduje się budynek mieszkalny, a z uwagi na jego charakter oraz lokalizację, nieruchomość musi posiadać znaczną wartość. Kwestia jej własności jest również w sprawie istotna, a w interesie skarżącej było złożenie w tej kwestii wyczerpującego oświadczenia, czego jednak nie zrobiła. Zdaniem WSA, strona przedstawiała w toku postępowania jedynie wybrane informacje, zrezygnowała z udzielenia odpowiedzi na część pytań, zawartych w wezwaniu referendarza. Nie sposób więc uznać, że wykazała zaistnienie okoliczności, od których ustawa uzależnia zwolnienie od kosztów sądowych. W zażaleniu skarżąca, reprezentowana przez adwokata, wnosząc o uchylenie postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, zarzuciła temu postanowieniu: 1) naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – zwanej dalej "p.p.s.a.") w zw. z art. 255 p.p.s.a., poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów, noszące znamiona dowolności, polegające na uznaniu, że skarżąca nie spełnia przesłanek uprawniających do zwolnienia z kosztów sądowych, podczas gdy z materiału zgromadzonego w sprawie w sposób logiczny wynika, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla swojego utrzymania; 2) sprzeczność ustaleń Sądu z zebranym materiałem dowodowym, polegającą na: a) uznaniu, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodziną, u której przebywa czasowo i wyłącznie w ramach gościnności, podczas gdy udzielona gościna jest wyłącznie aktem życzliwości pozbawionym gospodarczej więzi, a w szczególności woli ze strony skarżącej do prowadzenia takiegoż gospodarstwa z wymienionymi osobami; b) wnioskowaniu o możliwościach finansowych strony z faktu korzystania z profesjonalnej pomocy, w postaci pełnomocnika z wyboru. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 p.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., w którym mowa o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Należy też zauważyć, że w przypadku, gdy Sąd w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, tj. korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 p.p.s.a., wnioskodawca jest zobowiązany do uczynienia zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo, czy w sposób niedokładny. Uchylając się od pełnej współpracy z Sądem w wyjaśnianiu wątpliwości czy niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi wnioskodawcy, wnioskodawca taki powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez Sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy wskazanych w art. 246 p.p.s.a. Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że w toku postępowania skarżąca przedstawiała swoją sytuację finansową w sposób wybiórczy i niepełny, a wezwanie skierowane do niej w trybie art. 255 p.p.s.a. nie zostało w całości wypełnione. Nie wyjaśniła ona bowiem źródeł finansowania udzielanej jej przez adwokata pomocy prawnej, jak i tego do kogo należy lokal mieszkalny położony w K. przy ul. C. [...]. Informacje te pozwoliłyby Sądowi pierwszej instancji ocenić prawdziwość oświadczeń strony zawartych we wniosku, z których wynika, że nie posiada ona żadnego majątku, jak również dochodów. Słusznie również Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę na kwestię związaną z prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego z krewnymi, u których zamieszkuje skarżąca. Wbrew bowiem twierdzeniom strony, rację miał WSA w Krakowie, że skoro strona w czasie zamieszkiwania u rodziny jest przez nią utrzymywana – oznacza to pozostawanie we wspólnym gospodarstwie domowym z tymi członkami rodziny. Tymczasem w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 p.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. W podsumowaniu powyższego należy uznać, że prawidłowo Sąd pierwszej instancji ocenił, iż informacje przedstawione przez stronę były niewystarczające do wydania korzystnego dla niej rozstrzygnięcia, gdyż nie przedstawiały całościowego obrazu sytuacji finansowej skarżącej, koncentrując się jedynie na jej – dobranych wybiórczo – fragmentach. Skoro to skarżącą obciążał obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., z którego to obowiązku w rzetelny sposób się ona nie wywiązała, należy stwierdzić, że skarżąca nie wykazała, by błędna była konkluzja Sądu pierwszej instancji co do niewykazania w okolicznościach sprawy spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.