II FZ 975/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia F. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 12 października 2015 r., sygn. akt I SA/Gl 70/14 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi F. K. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z dnia 18 listopada 2013 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia odwołania postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 12 października 2015 r., sygn. akt I SA/Gl 70/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach (dalej: "WSA") odmówił F. K. (dalej: "Skarżący") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Skarżącego na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach (dalej: "Dyrektor IS") z dnia 18 listopada 2013 r. w przedmiocie przywrócenia terminu do wniesienia odwołania. Podstawą prawną powyższego przeczenia był art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "p.p.s.a."). Ze stanu faktycznego przedstawionego przez WSA wynika, że w skardze kasacyjnej z dnia 22 maja 2015 r. wniesionej od postanowienia z dnia 20 kwietnia 2015 r. o odrzuceniu wyżej wskazanej skargi, Skarżący wystąpił "o zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłaty". Wniosek ten złożył następnie na urzędowym formularzu z dnia 21 lipca 2015 r., w którym wskazał, że gospodarstwo domowe prowadzi z żoną, utrzymują się z jej emerytury w wysokości 1.300 zł netto a jedynym składnikiem ich majątku jest nieruchomość rolna o powierzchni 600 m2. Referendarz sądowy wezwał pełnomocnika Skarżącego do uzupełnienia tych danych poprzez nadesłanie zaświadczenia wymieniającego wszystkie osoby zameldowane w miejscu, w którym Skarżący mieszka, udokumentowanie wszelkich dochodów tych osób, przedłożenie odpisów ich zeznań podatkowych za poprzedni rok oraz wyciągów z ich rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące, wykazanie wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, przedstawienie dokumentów obrazujących stan zdrowia Skarżącego i ponoszone koszty leczenia, jak również złożenie odpisu umowy darowizny, na podstawie której Skarżący wyzbył się własności gospodarstwa rolnego, oraz zaświadczenia o dochodowości tego gospodarstwa i otrzymanych dopłatach (o ile obdarowany pozostaje ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym). Wezwanie to doręczono pełnomocnikowi skarżącego w dniu 10 sierpnia 2015 r. W dniu 17 sierpnia 2015 r. pełnomocnik Skarżącego złożył pismo zawierające prośbę o przedłużenie terminu do wykonania wezwania z uwagi na to, że obecny stan zdrowia skarżącego uniemożliwia zgromadzenie żądanej dokumentacji. W dniu 27 sierpnia 2015 r. referendarz sądowy odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy, podkreślając, że poznanie sytuacji, w jakiej Skarżący się znajduje, nie było możliwe wobec niewykonania wezwania, które skierowano do jego pełnomocnika, a wzgląd na przebieg postępowań z poprzednich wniosków skarżącego zgłoszonych w przedmiocie prawa pomocy przesądza o konieczności uznania, że przedłużanie terminu do wykonania wezwania byłoby niecelowe. Odpis tego postanowienia, pełnomocnik Skarżącego otrzymał w dniu 3 września 2015 r. We wniesionym w dniu 10 września 2015 r. sprzeciwie, Skarżący zażądał zmiany tego orzeczenia, które, jak podniósł, zostało wydane w oparciu o błędne ustalenie stanu faktycznego. W uzasadnieniu wyraził przekonanie, że referendarz sądowy powinien go wezwać do usunięcia wątpliwości, jeśli takowe powziął, a ponieważ tego nie uczynił, uznać należy, że nie wyjaśnił jego sytuacji w stopniu uzasadniającym oddalenie wniosku. Poza tym – zdaniem Skarżącego – referendarz sądowy w żaden sposób nie odniósł się do wniosku z dnia 17 sierpnia 2015 r. o przedłużenie terminu do przedstawienia materiałów źródłowych. WSA uzasadniając swoje rozstrzygnięcie wskazał, że domaganie się zwolnienia od kosztów sądowych, a zatem prawa pomocy w zakresie częściowym, podlega uwzględnieniu wtedy, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dodał, że nie może umknąć uwadze, że celem umotywowania analizowanego wniosku Skarżący jedynie złożył oświadczenie o tym, że wraz z żoną, z którą mieszka, utrzymuje się z jej emerytury, natomiast jedynym składnikiem ich majątku jest nieruchomość rolna. Zarazem na poparcie tego żądania nie przedstawił jakiegokolwiek dokumentu, który pozwalałby na poznanie sytuacji, w jakiej aktualnie się znajduje, a w szczególności jego zdolności płatniczej. Co więcej, nie uczynił tego także na etapie sprzeciwu, który przecież wniósł sam. To z kolei tym bardziej przesądza o braku zasadności oczekiwania na ewentualność późniejszego wykonania wezwania do uzupełnienia danych wniosku i podaje w wątpliwość oświadczenie jego pełnomocnika, zgodnie z którym aktualny stan zdrowia skarżącego uniemożliwia mu podjęcie aktywności procesowej. W złożonym na powyższe postanowienie zażaleniu, Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił błędne ustalenie stanu faktycznego, tj. stanu majątkowego Skarżącego i przyjęcie że należne koszty sądowe są nieznaczne, a przedłożony materiał dowodowy uniemożliwia poczynienie ustaleń dotyczących stanu majątkowego Skarżącego, a co za tym idzie wyklucza przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie, dlatego podlega oddaleniu. W pierwszej kolejności należy wskazać, że udzielenie stronie prawa pomocy, jako forma dofinansowania z budżetu państwa, winno mieć miejsce w wyjątkowych sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Powyższe stanowisko nie może budzić kontrowersji, jest bowiem ugruntowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. np. postanowienie NSA z dnia 26 sierpnia 2009 r. I FZ 130/09, jak i z dnia 10 stycznia 2005 r. FZ 478/04). W niniejszej sprawie, Skarżący domaga się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym normuje art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem jedynym kryterium, jakie winno być brane pod uwagę przy ocenie takiego wniosku, winna być rzeczywista sytuacja majątkowa strony. Redakcja art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wskazuje też jednoznacznie, że ciężar dowodu w zakresie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie wnioskującej, o czym świadczy użyty w tym przepisie zwrot "gdy wykaże". W świetle powyższego strona, która chce skorzystać z prawa pomocy, powinna nie tylko podać we wniosku okoliczności wskazujące na brak środków wystarczających na pokrycie kosztów związanych z uczestnictwem w postępowaniu sądowym, ale również zaprezentować we własnym zakresie lub na żądanie Sądu, dowody potwierdzające takie twierdzenie. Odmawiając uwzględnienia żądania WSA argumentował, że Skarżący nie przedstawił dokumentów wskazujących, że jego sytuacja majątkowa uniemożliwia pokrycie kosztów sądowych. Z tym stanowiskiem należy się zgodzić. Jak już wyżej zaznaczono, to wnioskodawca winien wykazać, że stan majątku uniemożliwia regulowanie należności sądowych. Należy również zauważyć, że Skarżący zasadnie został zobowiązany do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, poprzez nadesłanie szeregu dokumentów. Skarżący jednak nie wypełnił w pełni kierowanych do niego wezwań o nadesłanie dokumentacji. Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że to na stronie ciąży obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., a WSA nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane. Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla również, że do wyłącznej oceny Sądu należy uznanie, czy strona ubiegająca się o takie zwolnienie wykazała, że spełnia stosowne przesłanki. Skoro zatem strona uchyliła się od przedstawienia wskazanej dokumentacji, to powinna liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy. Należy zatem przyznać rację WSA, że bierność Skarżącego w zakresie wyjaśnienia sytuacji majątkowej zdecydowanie uniemożliwiła pełną ocenę tej sytuacji. W tym stanie rzeczy nie można zatem ponad wszelką wątpliwość uznać, że Skarżący wykazał, iż spełnia warunki wskazane w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., co implikowałoby konieczność udzielenia pomocy ze środków budżetowych. Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.