I FZ 153/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Sylwester Marciniak po rozpoznaniu w dniu 7 sierpnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. s.c. S. L., S. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy odmawiające przyznania prawa pomocy z dnia 22 kwietnia 2014 r. sygn. akt I SA/Bd 1205/13 w sprawie ze skargi S. s.c. S. L., S. L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 8 listopada 2013 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od sierpnia 2009 r. do grudnia 2010 r. postanawia oddalić zażalenie. 1.1. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 22 kwietnia 2014 r., sygn. akt I SA/Bd 1205/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy (dalej: sąd pierwszej instancji) odmówił S. s.c. S. L., S. L. (dalej: skarżąca) przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. 1.2. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia wskazano, że skarżąca w urzędowym formularzu o przyznanie prawa pomocy wskazała, że cały jej majątek został zajęty przez Urząd Skarbowy. Z informacji podanych przez nią wynika, że wysokość kapitału zakładowego, majątku lub środków finansowych skarżącej spółki wynosi 4.493.561 zł, wartość środków trwałych wynosi 4.493.561 zł. Za ostatni rok obrotowy według bilansu spółka wykazała zysk w wysokości 70.042,00 zł (wstępne wyliczenia). Skarżąca wskazała, że posiada trzy rachunki bankowe, na których saldo wynosi 0 zł. W uzupełnieniu wniosku przedłożyła ponadto: zeznania podatkowe wspólników za lata 2011 – 2012 r., z których wynika, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za powyższe okresy uzyskali dochód w łącznych wysokościach 101.968,37 zł (przychód 12.481.719,43 zł) oraz 102.021,16 zł. (przychód 12.165.124,74 zł); deklaracje VAT-7 za okres od sierpnia 2013 r. do stycznia 2014 r.; zawiadomienia o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego; wypis z księgi przychodów i rozchodów za okres od sierpnia 2013 r. do stycznia 2014 r. Ponadto S. L. oświadczył, że lokal który zajmuje jest lokalem lokatorskim, nie posiada oszczędności, a nieruchomości, które posiada są zajęte przez Urząd Skarbowy. Oświadczył również, że wszystkie konta bankowe są zajęte przez Urząd Skarbowy. 1.3. Postanowieniem z dnia 18 marca 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. 1.4. Skarżąca, reprezentowana przez adwokata, wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia referendarza sądowego. Podniosła, że na dzień składania wniosku o przyznanie prawa pomocy nie posiada żadnych źródeł utrzymania, zaś ruchomości i nieruchomości zostały zajęte przez komorników skarbowych. W jej ocenie w postanowieniu odmawiającym przyznania prawa pomocy referendarz sądowy w ogóle nie ustosunkował się do okoliczności dotyczącej zajęcia całego majątku nieruchomego i ruchomego. 2.1. Sąd pierwszej instancji zaskarżonym postanowieniem z dnia 22 kwietnia 2014 r. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. 2.2. Zdaniem sądu pierwszej instancji skarżąca spółka nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W świetle uzyskiwanych przez nią przychodów z prowadzonej działalności gospodarczej (według przedłożonych zeznań podatkowych za lata 2011 - 2012 wspólnicy osiągnęli łączny przychód w kwotach 12.481.719,43 z oraz 12.165.124,74 zł; z wypisu z księgi przychodów i rozchodów wynika, że za okres od sierpnia 2013 r. do stycznia 2014 r. spółka osiągnęła za ten okres przychód 4.321.840,20 zł) oraz oświadczonej wartości jej majątku trwałego (4.493.531 zł) niedopuszczalne byłoby przyjęcie, że spełnia ona przesłanki przyznania prawa pomocy. Wskazane wielkości przekraczają wielokrotnie kwotę wpisu należną w niniejszej sprawie (25.735 zł). Tym samym wbrew twierdzeniem pełnomocnika skarżącej, skarżąca nie tylko w latach 2011 - 2012 prowadziła działalność gospodarcza w znacznych rozmiarach, o czym świadczy kwota przychodu osiągnięta za okres od sierpnia 2013 r. do stycznia 2014 r. Odnosząc się do eksponowanej przez podatnika okoliczności, że "dumnie brzmiąca kwota 12 milionów złotych to przychód a nie dochód", sąd pierwszej instancji wskazał, że o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą. Odnosząc się do okoliczności zajęcia rachunków bankowych skarżącej wskazał, że jej sytuacji finansowej nie należy oceniać jedynie przez pryzmat posiadanych przez nią kont bankowych. W istocie to poza nimi znajduje się przeważająca większość majątku spółki. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że o możliwościach płatniczych skarżącej spółki świadczy choćby fakt, że w dalszym ciągu prowadzi ona działalność gospodarczą, a przedłożone dokumenty dowodzą, że jest to działalność prowadzona na dużą skalę (m.in. wykazane w deklaracjach VAT-7 wysokie obroty). Skarżąca jest obecna w obrocie prawnym, jest więc gotowa nadal ponosić ryzyko gospodarcze, z którym związana jest konieczność prowadzenia ewentualnych sporów prawnych. Sąd pierwszej instancji wskazał też, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w szczególnych sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. W jego ocenie, w niniejszej sprawie taka szczególna sytuacja nie wystąpiła. Ponadto w ocenie sądu pierwsze instancji wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy obarczony jest istotnymi lukami. Jej pełnomocnik został mianowicie zobowiązany do przedłożenia wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych nie tylko spółki, ale również wspólników spółki oraz osób pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym. Wezwano również do: złożenia oświadczenia czy wspólnicy (w tym pozostali domownicy posiadają samochody lub inne pojazdy; zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, emerytury, renty, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń wspólników skarżącej (np. z tytułu umowy o dzieło lub zlecenia, umowy najmu, pomocy rodziny, dochód z zagranicy) z okresu ostatnich 2 lat; dokumentów potwierdzających prowadzone wobec skarżącej (wspólników) postępowanie egzekucyjne, w tym dokonane zajęcia; oświadczenia wspólników o źródłach utrzymania (w tym pomocy udzielanej przez rodzinę). W tym zakresie wezwanie pozostało bez odpowiedzi. W tym stanie rzeczy, sąd pierwszej instancji na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. 3.1. Skarżąca, reprezentowana przez adwokata, zaskarżyła zażaleniem na podstawie art. 260 p.p.s.a., powyższe postanowienie sądu pierwszej instancji w całości, wnosząc o jego uchylenie w całości. 3.2. W uzasadnieniu wskazała, że sąd pierwszej instancji ustalając stan majątkowy skarżącej głównie oparł się na dochodzie z 2011 – 2012 r., nie badając w ogóle sytuacji skarżącej z chwili składania wniosku, choć na dzień składania wniosku skarżąca nie posiada żadnych źródeł utrzymania, ani żadnych oszczędności, zaś ruchomości i nieruchomości zostały zajęte przez komorników skarbowych, a co z tym idzie skarżąca nie może ich w żaden sposób spieniężyć. Ponadto, sąd pierwszej instancji nie uwzględnił faktu, że fatalna sytuacja finansowa skarżącej wynika z egzekucji z decyzji, co do której złożono żądanie o stwierdzenie jej nieważności, z uwagi na fakt, iż została doręczona osobie niebędącej stroną, ani pełnomocnikiem. Sąd pierwszej instancji negując uprawnienie skarżącej, nie potrafił jednocześnie wskazać, z którego składania majątkowego, ma zapłacić koszty. Do zażalenia skarżąca dołączyła dokumentację egzekucyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 4. Zażalenie skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie. 5. Stosownie do art. 243 § 1 i art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą prawną, jeżeli wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (Dz.U. z 1997 r. nr 78 poz. 483.), stanowi przy tym odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony tj. zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. 6. W pierwszej kolejności należy wskazać, że bezzasadne są twierdzenia skarżącej, jakoby sąd pierwszej instancji, nie odniósł się do jej aktualnych i rzeczywistych dochodów oraz rzeczywistych dochodów członków wspólnego gospodarstwa domowego, tylko skupił się przede wszystkim na sytuacji majątkowej skarżącej sprzed dwóch lat. Wbrew powyższemu, sąd pierwszej instancji odniósł się do aktualnej sytuacji majątkowej skarżącej, którą ta zobrazowała na dzień składania wniosku. Podkreślił to wyraźnie w treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia: "W świetle uzyskiwanych przez nią przychodów z prowadzonej działalności gospodarczej (według przedłożonych przez wspólników spółki zeznań podatkowych za lata 2011-2012 osiągnęli łączny przychód w kwotach 12.481.719,43 zł oraz 12.165.124,74 zł; z wypisu z księgi przychodów i rozchodów wynika, że za okres od sierpnia 2013 r. do stycznia 2014 r. spółka osiągnęła za ten okres przychód 4.321.840,20 zł) oraz oświadczonej wartości jej majątku trwałego (4.493.531 zł) niedopuszczalne byłoby przyjęcie, że spełnia ona przesłanki przyznania prawa pomocy. Wskazane wielkości przekraczają wielokrotnie kwotę wpisu należną w niniejszej sprawie (25.735 zł). Tym samym wbrew twierdzeniem pełnomocnika strony skarżącej zawartym w sprzeciwie skarżąca nie tylko w latach 2011-2012 prowadziła działalność gospodarcza w znacznych rozmiarach, o czym świadczy kwota przychodu osiągnięta za okres od sierpnia 2013 r. do stycznia 2014 r." (podkreślenia NSA). 7. Sąd pierwszej instancji odniósł się także do akcentowanej przez skarżącą okoliczności zajęcia jej rachunków bankowych, podnosząc, że sytuacji majątkowej skarżącej nie należy oceniać jedynie przez pryzmat posiadanych przez nią kont bankowych. Słusznie powołał przy tym na wskazywaną w orzecznictwie konieczność globalnego spojrzenia na majątek wnioskującego o udzielenie prawa pomocy (por. w postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 kwietnia 2012 r., II OZ 315/12, gdzie NSA podkreślił, że przez pojęcie "środki" z przepisu art. 246 § 2 p.p.s.a. należy rozumieć nie tylko środki finansowe gromadzone na rachunkach bankowych czy wartość środków trwałych). 8. Naczelny Sąd Administracyjny podziela przywołane wyżej stanowisko. Zajęcie konta bankowego czy prowadzenie innych czynności egzekucyjnych, samo w sobie, nie oznacza utraty możliwości ponoszenia wydatków, w tym kosztów sądowych. Należy bowiem wskazać, iż w razie zajęcia na zabezpieczenie rachunku bankowego przedsiębiorcy, sąd na wniosek obowiązanego złożony w terminie tygodniowym od dnia doręczenia mu postanowienia o zabezpieczeniu określa, jakie kwoty można pobierać na bieżące wypłaty wynagrodzeń za pracę wraz z podatkiem od wynagrodzenia i innymi ustawowymi ciężarami, a także na bieżące koszty prowadzonej działalności gospodarczej (art. 7522 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. z 2014 r. poz. 101). Podobna zasada obowiązuje w postępowaniu zabezpieczającym prowadzonym przez organ administracji (art.166a § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - Dz.U. z 2012 r., poz. 1015). Zatem fakt zabezpieczenia rachunku bankowego nie jest tożsamy z niemożliwością korzystania przez obowiązanego z rachunku bankowego, a tego typu blokada środków do oznaczonej wysokości na rachunku nie oznacza niemożności korzystania z rachunku przez spółkę (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2014 r., II FZ 174/14). 9. Co istotne przy tym sąd pierwszej instancji mógł odnieść się tylko do tych okoliczności i dokumentów, obrazujących aktualny stan majątkowy skarżącej, które ona sama przedstawiła za pośrednictwem pełnomocnika. W odniesieniu do sytuacji skarżącej na koniec 2013 r. i w trakcie 2014 r. były to wskazane wyżej wypisy księgi rachunkowej za miesiące od sierpnia do grudnia 2013 r. oraz za styczeń 2014.r. oraz deklaracje VAT za okres od sierpnia 2014 r. Sąd pierwszej instancji wskazał przy tym na nieuzupełnione braki w przedstawionym materiale, jako że skarżącą wezwano również m.in. do: złożenia oświadczenia czy wspólnicy (w tym pozostali domownicy posiadają samochody lub inne pojazdy; zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, emerytury, renty, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń wspólników skarżącej (np. z tytułu umowy o dzieło lub zlecenia, umowy najmu, pomocy rodziny, dochód z zagranicy) z okresu ostatnich 2 lat. Skarżąca nie złożyła jednak wystarczających wyjaśnień w tym przedmiocie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego również dołączona do rozpoznawanego zażalenia dokumentacja egzekucyjna, nie podważa zasadności podjętego przez sąd pierwszej instancji rozstrzygnięcia. Bowiem, jak wskazano wyżej sam fakt prowadzenia egzekucji wobec skarżącej, nie uzasadnia przyjęcia, że nie ma ona dostatecznych środków na poniesienia kosztów postępowania. 10. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę sądu pierwszej instancji, że przede wszystkim w świetle tak znacznych przychodów, jakie uzyskuje skarżąca, niedopuszczalne byłoby przyjęcie, że spełnia ona przesłanki przyznania prawa pomocy. Skarżąca nie wykazała też, że zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej lub znalazła się w stanie niewypłacalności. Przedłożone deklaracje VAT dotyczące miesięcy 2013 – 2014 r. świadczą o prowadzeniu działalności na dużą skalę, z której uzyskiwane są znaczne przychody, przewyższające wielokrotnie wartość wpisu. 11. Odnosząc się do pozostałych twierdzeń zawartych w rozpoznawanym zażaleniu, należy przypomnieć, że to na stronie skarżącej (osobie prawnej) ciąży wykazanie nie tylko, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne środki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (por. J.P. Tarno, Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Warszawa 2010 r. s. 568). Nie jest więc rolą sądu administracyjnego wskazywanie, z którego składnika majątkowego skarżąca ma uregulować koszty postępowania. Nadto, przyznanie prawa pomocy osobie prawnej w zakresie częściowym oparte jest na ocenie przesłanek zawartych w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., a zatem subiektywna ocena skarżącej, co do zasadności wniesionej skargi czy żądania stwierdzenia nieważności decyzji, nie ma wpływu na możliwość zwolnienia od ponoszenia kosztów sądowych, jeżeli sąd administracyjny uzna, tak jak w tej sprawie, że strona nie wykazała braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. 12. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny, w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. oddalił zażalenie skarżącej.