II FZ 2007/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 10 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 17 lipca 2014 r., sygn. akt I SA/Lu 220/14 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Lublinie z dnia 30 stycznia 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 17 lipca 2014 r., I SA/Lu 220/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił M. S. (dalej: skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Lublinie z dnia 30 stycznia 2014 r., nr [...], w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/. 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Lublinie podał, że skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie kosztów sądowych z uzasadnieniem, że ani on, ani jego żona nie mają żadnych dochodów. Utrzymują dwoje dzieci. Ich majątek stanowi mieszkanie o powierzchni 141,89 m² z garażem w Lublinie, działka rekreacyjna o powierzchni 6 arów, magazyn o powierzchni ok. 360 m², nieruchomości rolne o powierzchni ponad 100 ha. W odpowiedzi na wezwanie dodatkowo wyjaśnił, że koszty bieżącego utrzymania jego rodziny to kwota na poziomie 1.100 zł miesięcznie, w których partycypują jego matka oraz matka jego żony. Skarżący przedstawił także kserokopie deklaracji VAT za czas od października 2011 do marca 2012 r., z których wynikają kwoty nadwyżki podatku naliczonego oraz kserokopię księgi podatkowej za pierwsze trzy miesiące 2012 r., z której wynika, że skarżący ponosił wydatki w prowadzonej działalności gospodarczej m.in. w lutym 2012 r. na poziomie 6.000 zł. Skarżący nie przedłożył zeznania podatkowego dotyczącego podatku dochodowego za 2013 r., do czego został wezwany. Zawiesił prowadzenie działalności gospodarczej od marca 2012 r., a jego żona uczyniła to od stycznia 2013 r. 2.2. Referendarz sądowy WSA w Lublinie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy postanowieniem z dnia 5 maja 2014 r. Skarżący wniósł sprzeciw, w którym powtórzył okoliczności dotyczące sytuacji materialnej. Podkreślił, że nie ma żadnych źródeł dochodów, a także zwrócił uwagę, że posiadany majątek nie może zostać zbyty z uwagi na postępowanie egzekucyjne dotyczące należności podatkowych. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie (Sądu pierwszej instancji): Odmawiając skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, WSA w Lublinie stwierdził, że w świetle dotychczasowych twierdzeń skarżącego i jedynie wybiórczo przedstawionych dokumentów, nie wykazał on ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący nie wykazał wiarygodnie swojej rzeczywistej sytuacji materialnej. Przede wszystkim nie jest wiarygodne jego twierdzenie, że nie ma on z żoną żadnych źródeł dochodów, gdy jednocześnie jego czteroosobowa rodzina nie korzysta z pomocy społecznej. Po drugie, racjonalnie rzecz oceniając, trudno wiarygodnie przyjąć, że ciężar utrzymania czteroosobowej rodziny skarżącego przejęły na siebie wyłącznie jego matka i teściowa. Po trzecie wreszcie, jeśli skarżący twierdzi, że nie ma z żoną żadnych źródeł dochodów, to, jeśli chce uzyskać prawo pomocy, ma obowiązek wykazać, że systematycznie podejmuje konkretne działania w celu uzyskania źródeł dochodów, w tym zatrudnienia, które nie przynoszą pozytywnych wyników z przyczyn od niego niezależnych, a tak się nie stało w okolicznościach analizowanej sprawy. Skarżący, twierdząc, że nie ma żadnych źródeł dochodów, nie wykazał, by podejmował jakiekolwiek próby w celu ich uzyskania, a zawieszenie działalności gospodarczej, co do zasady, jest kwestią wyboru i decyzji przedsiębiorcy. Wobec powyższego na tym etapie należy wnosić, że skarżący nie wykazał w sposób wiarygodny swojej rzeczywistej sytuacji majątkowej. Trudno racjonalnie przyjąć, że skarżący z żoną nie mają żadnych źródeł dochodów od zawieszenia działalności gospodarczej, nie korzystają z pomocy społecznej, utrzymują czteroosobową rodzinę wyłącznie dzięki pomocy matki i teściowej skarżącego. Skarżący nie wykazał sytuacji, w której jego matka i teściowa byłyby obciążone obowiązkiem alimentowania swoich dzieci. Skoro skarżący nie podejmuje konkretnych i efektywnych działań w celu uzyskania źródeł dochodów, to tym samym dysponuje środkami finansowymi, których nie ujawnia w postępowaniu zmierzającym do przyznania prawa pomocy. Skarżący nie wykazał innych powodów odstąpienia od efektywnego poszukiwania źródeł środków na utrzymanie siebie i swojej rodziny. Taka postawa skarżącego wprost prowadzi do stwierdzenia, że w rzeczywistości znajduje się on w sytuacji materialnej innej niż to wykazuje przy ubieganiu się o przyznanie prawa pomocy w tym postępowaniu sądowym. Nawet jeśli skarżący z żoną nie poszukują zatrudnienia, bo nie widzą takiej konieczności, a matka czy teściowa skarżącego przejęły na siebie ciężar partycypowania w kosztach utrzymania skarżącego i jego rodziny, poza obowiązkiem alimentowania, to taka sytuacja nie uzasadnia jeszcze przyznania prawa pomocy i przerzucenia ciężaru kosztów sądowych na współobywateli. 4. Stanowisko skarżącego w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na ww. postanowienie WSA w Lublinie, skarżący zaskarżył je całości i zarzucił temu Sądowi naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, w sytuacji, gdy w złożonym wniosku o przyznanie mi prawa pomocy skarżący wykazał, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie, w szczególności zaś Sąd pierwszej instancji błędnie uznał, że skarżący nie przedstawił swojej sytuacji materialnej, poziomu uzyskiwanych środków finansowych w sposób wyczerpujący, odpowiadający rzeczywistości, ale przedstawił swoją sytuację materialną wybiórczo, fragmentarycznie, której obraz ograniczył się do twierdzenia o braku jakichkolwiek własnych środków na bieżące utrzymanie, o pozostawaniu na utrzymaniu rodziny poza zakresem ustawowego obowiązku alimentowania. Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA w Lublinie, ewentualnie o jego zmianę w całości i przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Uzasadniając zażalenie skarżący podniósł, że znajdujące się w aktach sprawy i przedstawione przeze niego dokumenty stanowiły podstawę do uznania przez Sąd pierwszej instancji, iż sytuacja finansowa skarżącego nie pozwala mu na poniesienie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W odniesieniu do okoliczności posiadanych przeze skarżącego nieruchomości, zauważył on, że orzecznictwo sądów administracyjnych bardzo rygorystycznie i jednoznacznie traktuje przy ocenie możliwości przyznania prawa pomocy posiadanie przez stronę majątku, w szczególności nieruchomości. Najnowsze orzeczenia w tym zakresie wskazują, że strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimikolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Dokumenty, które skarżący przedłożył WSA w Lublinie, świadczące o wpisaniu hipotek przymusowych na nieruchomościach stanowiących własność albo współwłasność skarżącego, de facto a nie de iure uniemożliwiają mu ich zbycie (vide: wydruki z EKW będące w posiadaniu Sądu pierwszej instancji). Nieruchomości są obciążone na kwoty znacznie przewyższające ich wartość. W sytuacji w jakiej znajduje się skarżący teoretycznie może on zgodnie z prawem jako właściciel zbyć nieruchomości, ale faktycznie wszelkie kwoty wpływające na jego konto bankowe są natychmiast zajmowane przez "Urząd Skarbowy w L." (czyli komornika skarbowego), zatem nie ma on możliwości odłożenia jakichkolwiek oszczędności, które pozwoliłyby mu na uiszczenie opłat sądowych (vide: historia rachunku bankowego z marca 2014 roku - w aktach sprawy). Ponadto skarżący poniósł, że zgodnie z pouczeniem jakie otrzymał od komornika skarbowego, wszelkie próby wyzbycia się przeze niego majątku w celu uiszczenia opłaty sadowej od skargi mogą zakończyć się wszczęciem postępowania karnego związanego z umyślnym wyzbywaniem się majątku. Niezależnie od tego jaka jest zatem możliwość korzystania i uzyskiwania dodatkowych dochodów w postaci pożytków naturalnych lub cywilnych z gospodarowania nieruchomościami rolnymi, działką rekreacyjną czy halą magazynową, skarżący nie może zgodnie z prawem potencjalnych pożytków z tego tytułu przeznaczyć na inny cel, niż tylko zaległości podatkowe wynikające z decyzji, które chciałby skutecznie zaskarżyć. To bez wątpienia "błędne koło" skutkuje niemożnością uiszczenia wpisów. Skarżący zauważył, że biorąc pod uwagę wszystkie opłaty sądowe w jego sprawach (łącznie 8 skarg dotyczących zobowiązań w podatku od towarów i usług oraz podatku dochodowym od osób fizycznych za lata 2006-2009), ogólna wartość wpisów sądowych, do których zapłaty skarżący będzie zobowiązany w przypadku nieudzielenia prawa pomocy wyniesie około 30.000 zł. Skarżący za niezrozumiałą uznał argumentację Sądu pierwszej instancji, który nie przyjął za wiarygodne twierdzeń dotyczących pomocy ze strony najbliższej rodziny ("poza zakresem ustawowego obowiązku alimentowania"). Takie stanowisko należy uznać za sprzeczne z doświadczeniem życiowym - w polskiej kulturze, gdy członkowie rodziny potrzebują pomocy ze względu na wystąpienie okoliczności losowych bądź trudną sytuację życiową, reszta rodziny stara się im tej pomocy udzielić - zwłaszcza gdy w grę wchodzi dobro małoletnich dzieci. Skarżący wyjaśnił, że wszelkie wpłaty jakie uzyskuje z tytułu dopłat są od razu zajmowane przez "Naczelnika US w L." (czyli komornika skarbowego), na co zresztą przedstawił stosowny dowód w postaci wyciągu z rachunku bankowego, z którego wynika fakt zajęcia kwoty 11.195,35 zł w dniu 5 marca 2014 r. przez ten organ. Kwota ta stanowiła właśnie otrzymaną przez skarżącego dotację. Przedstawiony przeze skarżącego na wcześniejszym etapie postępowania wydruk z CEIDG, świadczący o zawieszeniu działalności gospodarczej, jest w tym momencie z dwóch powodów nieaktualny. Po pierwsze, wpisem z dnia 25 lipca 2014 r. skarżący został wykreślony z CEIDG ze względu na fakt, że upłynął maksymalny dopuszczalny okres zawieszenia prowadzonej przeze niego działalności gospodarczej. Po drugie, w wydruku załączonym do akt znalazła się informacja o tym, że skarżący jest wspólnikiem spółki cywilnej, której działalność nie została zawieszona, ale skarżący podkreślił, że w żadnym razie nie oznacza to, że uzyskuje z tego tytułu jakiekolwiek dochody. Spółka ta została wykreślona z ewidencji działalności gospodarczej prowadzonej przez Prezydenta Miasta L. decyzją z dnia 27 listopada 2002 r. (w załączeniu - wskazana decyzja oraz wypis z REGON spółki cywilnej Jokers Klub s.c.). 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji odpowiada prawu, w związku z tym zażalenie podlega oddaleniu. Prawidłowo WSA w Lublinie ocenił, że skarżący uchylając się od przedłożenia dokumentów źródłowych, wskazanych w wezwaniu z dnia 29 maja 2014 r. do nadesłania dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń (k. 41 akt sądowych), do czego był zobowiązany na podstawie art. 255 p.p.s.a., nie wykazał zasadności przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. 5.2. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie całkowitym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Dopiero zestawienie ze sobą indywidualnej sytuacji majątkowej strony i konkretnych kosztów sądowych w danym postępowaniu sądowoadministracyjnym pozwala na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. O ile sąd jest w stanie określić wysokość kosztów sądowych na danym etapie postępowania, to dla zrekonstruowania drugiego elementu powyższego porównania, tj. sytuacji majątkowej wnioskodawcy, kluczowe jest prawidłowe, precyzyjne i nie budzące wątpliwości zobrazowanie swojej kondycji finansowej przez wnoszącego o przyznanie prawa pomocy. 5.3. Prawidłowo w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji zbadał zasadność przyznania skarżącemu prawa pomocy, analizując jego sytuację majątkową, zobrazowaną w oświadczeniach zawartych w formularzu urzędowym PPF. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę Sądu pierwszej instancji, że skarżący pomimo ww. wezwania i zawarcia w nim pouczenia o negatywnych skutkach niezastosowania się do niego, nie udokumentował swojej sytuacji majątkowej, przede wszystkim nie przedkładając zeznań podatkowych za 2013 r. W szczególności skarżący nie przedstawił swojej sytuacji materialnej, poziomu uzyskiwanych środków finansowych, w sposób wyczerpujący, odpowiadający rzeczywistości, ale przedstawił swoją sytuację materialną wybiórczo, fragmentarycznie, której obraz ograniczył do twierdzenia o braku jakichkolwiek własnych środków na bieżące utrzymanie, o pozostawaniu na utrzymaniu rodziny. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zasadnie WSA w Lublinie dostrzegł wątpliwości co do przedstawienia przez skarżącego okoliczności związanych z jego dochodami. We wniosku PPF skarżący oświadczył, że dochody jego i żony wynoszą "0 zł" (k. 10 akt sądowych). Trafnie Sąd pierwszej instancji zauważył, że nie jest wiarygodne twierdzenie skarżącego, iż z żoną nie posiadają żadnych źródeł dochodów, gdy jednocześnie jego czteroosobowa rodzina nie korzysta z pomocy społecznej. Skarżący nie przedłożył także żadnych dokumentów (np. oświadczeń krewnych utrzymujących jego rodzinę), że ciężar utrzymania czteroosobowej rodziny skarżącego przejęły na siebie wyłącznie jego matka i teściowa. Przeciwnie, przedłożony przez skarżącego wyciąg z rachunku bankowego dokumentuje wpłatę kwoty 951,31 zł, dokonaną osobiście przez skarżącego w dniu 9 kwietnia 2014 r., zatem jego twierdzenia o braku jakichkolwiek środków finansowych do dyspozycji są niewiarygodne. Pomimo zarysowania skrajnej sytuacji niedostatku, wywołanej przez zajęcie majątku skarżącego przez organ podatkowy, skarżący dysponował środkami pieniężnymi na rachunku bankowym i był w stanie je swobodnie wypłacić. Okoliczność ta rodzi uzasadnione wątpliwości, czy w dalszym ciągu skarżący nie dysponuje swobodnie środkami finansowymi, których nie ujawnił w postępowaniu przed WSA w Lublinie. Okoliczności powyższej skarżący w żaden sposób nie wyjaśnił w zażaleniu, a skupił się na przedstawieniu poglądów judykatury w zakresie wpływu hipoteki przymusowej nałożonej na nieruchomości podatnika na kwestię zasadności przyznania prawa pomocy. Tymczasem skarżący nie dostrzega, że głównym powodem wydania przez WSA w Lublinie zaskarżonego postanowienia były wątpliwości dotyczące dysponowania przez skarżącego środkami finansowymi i źródeł dochodów jego oraz żony. Do tych kwestii skarżący nie odniósł się w zażaleniu, a jedynie powtórzył wcześniejsze twierdzenia o braku jakichkolwiek dochodów. Zasadne pozostają powyższe wątpliwości Sądu pierwszej instancji (pkt 3 niniejszego uzasadnienia), których skarżący nie usuwa ani w zażaleniu, ani poprzez przedłożone wraz z nim dokumenty. 5.4. Reasumując należy stwierdzić, że w świetle oświadczeń skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy na pełną aprobatę zasługuje ocena stanu faktycznego przeprowadzona przez WSA w Lublinie oraz konkluzja, że skarżący nie wykazał zasadności przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie jako niezasadne oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.