II OZ 666/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Bożena Popowska po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia [...] czerwca 2014 r., sygn. akt II SA/Rz 560/14 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi J. W. na decyzję Podkarpackiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Rzeszowie z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki obiektu budowlanego postanawia: oddalić zażalenie W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na decyzję Podkarpackiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Rzeszowie z dnia [...] marca 2014 r. nr [...], w przedmiocie nakazu rozbiórki obiektu budowlanego J. W. (dalej skarżący) zawarł wniosek o ustanowienie adwokata z urzędu. Wskazał, że ma już 77 lat i jego znajomość "szczegółów prawnych" nie jest wystarczająca. Ponadto w obecnej sytuacji życiowej nie stać go na poniesienie związanego z tym wydatku bez uszczerbku dla koniecznych potrzeb życiowych. W terminie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi skarżący złożył na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy PPF, w którym zmodyfikował swoje pierwotne żądanie, domagając się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, polegającym na zwolnieniu od kosztów sądowych oraz na ustanowieniu radcy prawnego. Postanowieniem z dnia 15 maja 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu prawa pomocy w żądanym przez niego zakresie. J. W. na powyższe postanowienie złożył sprzeciw, domagając się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżący zwrócił uwagę, że wprawdzie jest właścicielem nieruchomości rolnej (1,98 ha), to jednak nie może z niej faktycznie korzystać, gdyż służy ona przede wszystkim operatowi gazociągu. Postanowieniem z dnia 5 czerwca 2014 r., sygn. akt II SA/Rz 560/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. Sąd I instancji wskazał podstawy prawne i przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. w postaci zwolnienia od kosztów sądowych w całości oraz ustanowienie adwokata lub radcy prawnego. Podkreślił, że istotą instytucji prawa pomocy jest to, że znajduje ono zastosowanie wobec osób pozostających w ubóstwie. Sąd wskazał, na fakt posiadania przez skarżącego dwóch mieszkań, posiadanie przez rodzinę stałych źródeł dochodów w wysokości [...] zł miesięcznie, a także oszczędności pieniężnych w łącznej kwocie około [...] zł. Zdaniem Sądu, stwierdzone fakty nie potwierdzają wymaganego w tych okolicznościach procesowych ubóstwa osób wnioskujących o przyznanie prawa pomocy w całości co powoduje, że obowiązek ten nie może zostać w stosunku do skarżącego wyłączony lub ograniczony, gdyż stałoby to w sprzeczności z ustawowymi zasadami przyznawania prawa pomocy. Sąd I instancji zaznaczył, że wprawdzie skarżący powołuje się na znaczne wydatki związane ze swoim leczeniem oraz utrzymaniem wnuczki i prawnuczki, to jednak posiadane przez niego oszczędności świadczą o tym, że jest on w stanie ponieść koszty leczenia, a nadto wygospodarować kwotę związaną z poniesieniem kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie, w tym również kosztów związanych z ustanowieniem radcy prawnego. Sąd wyjaśnił, że na obecnym etapie koszty postępowania obejmują wpis sądowy od skargi w kwocie 500 zł. Natomiast w przyszłości mogą wystąpić koszty związane z opłatą kancelaryjną od wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku w przypadku oddalenia skargi 100 zł oraz wpis od skargi kasacyjnej w przypadku jej wnoszenia od wyroku WSA - 250 zł. Odnosząc się do wniosku skarżącego o ustanowienie w sprawie radcy prawnego podkreślono, że w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym skarżący nie ma obowiązku działania przez fachowego pełnomocnika. Podnieść przy tym należy, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i z urzędu zobowiązane są wziąć pod uwagę wszelkie uchybienia występujące w sprawie. Na mocy art. 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej "p.p.s.a."., Sąd I instancji wskazał, że sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. W zażaleniu wniesionym na powyższe postanowienie skarżący wystąpił o ponowne rozpatrzenie jego wniosku, uzasadniając to faktem ponoszenia od lat kosztów utrzymania gazociągu położonego na jego działce, służącego celom publicznym. W jego ocenie, to jego, w zaistniałej sytuacji (gazociąg na działce), dotyka wskazane w uzasadnieniu postanowienia, przerzucanie ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z powyższego przepisu jednoznacznie wynika, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć żadnych kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Podkreślenia ponadto wymaga, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W ocenie NSA, Sąd I instancji prawidłowo przyjął, że stan majątkowy i sytuacja finansowa przedstawiona przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie budzi wątpliwości. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynikało, że skarżący jest posiadaczem dwóch mieszkań (o powierzchni po 50 m²), nieruchomości rolnej (1,98 ha), dziesięcioletniego samochodu, "domku letniego" (o wymiarach 6,6 m x 6 m) oraz zasobów pieniężnych o wartości [...] zł (zgromadzonych w funduszu inwestycyjnym) oraz [...] zł (lokata bankowa). Rodzina utrzymuje się z emerytury wnioskodawcy w wysokości [...] zł oraz emerytury jego żony o wysokości [...] zł. NSA stwierdza, że Sąd I instancji, uwzględniając wymogi określone w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., a także szczególny charakter instytucji prawa pomocy, słusznie uznał, że skarżący nie był osoba ubogą. Sąd I instancji podkreślił, że skarżący będzie zobowiązany ponieść stosunkowo niewielkie koszty wpisu sądowego. Nie sposób zatem uznać, że nie jest on w stanie ich ponieść. Z takim stanowiskiem WSA należy się zgodzić. Również uzasadnionym było przyjęcie przez Sąd wojewódzki, iż wydatki ponoszone w związku z sytuacją zdrowotną skarżącego oraz wydatki na utrzymanie wnuczki i prawnuczki, przy znacznych oszczędnościach i niezagrożonych, pokaźnych dochodach, nie mogą stanowić uzasadnienia dla przeniesienia obowiązku ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa, tj. innych współobywateli. W zakresie wniosku skarżącego o ustanowienie w sprawie radcy prawnego NSA dostrzega pewną nieporadność skarżącego co do znajomości i stosowania przepisów prawa. Jednak NSA podziela pogląd Sądu I instancji, wyrażony w zaskarżonym postanowieniu, że w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym skarżący nie ma obowiązku działania przez fachowego pełnomocnika. Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i z urzędu zobowiązane są wziąć pod uwagę wszelkie uchybienia występujące w sprawie. Na mocy art. 6 p.p.s.a. sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Gdyby jednak gwarancje procesowe udzielane stronom na etapie postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym nie stanowiły dla skarżącego wystarczającego powodu by wystąpić w sprawie bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika, należy podkreślić, że sytuacja majątkowa skarżącego pozwala na ustanowienie pełnomocnika z wyboru. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji .