II OZ 604/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Miron po rozpoznaniu w dniu 26 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia Zwykłego "Zielona Kraina" w Gdańsku na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. akt II SA/Gd 156/14 o odmowie uchylenia postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia Zwykłego "Zielona Kraina" w Gdańsku na uchwałę Rady Miasta Gdańska z dnia 31 października 2013 r., Nr XLV/989/13 w przedmiocie przystąpienia do sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. SA/Gd 156/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił uchylenia postanowienia tego Sądu z dnia 9 czerwca 2014 r. o odmowie przyznania Stowarzyszeniu Zwykłemu "Zielona Kraina" w Gdańsku prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tego Stowarzyszenia na uchwałę Rady Miasta Gdańska z dnia 31 października 2013 r., nr XLV/989/13 w przedmiocie przystąpienia sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że wnioskiem z dnia 10 kwietnia 2014 r. Stowarzyszenie Zwykłe "Zielona Kraina" w Gdańsku zwróciło się o zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając swój wniosek wskazało, że zrzesza mieszkańców o niskich dochodach, głównie emerytów i rencistów. Z wniosku wynika, że stowarzyszenie nie posiada żadnych rachunków bankowych, a więc również żadnych środków pieniężnych zgromadzonych na tych rachunkach. Postanowieniem z dnia 9 czerwca 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. Zażalenie na to postanowienie oddalone zostało postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 sierpnia 2014 r., sygn. akt II OZ 790/14. Ponownym wnioskiem, nadanym dnia 9 listopada 2014 r. skarżący wniósł o zwolnienie stowarzyszenia od wpisu od zażalenia na postanowienie sądu z dnia 16 października 2014 r. (o odmowie wstrzymania wykonania zaskarżonej uchwały). Zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 19 listopada 2014 r. wezwano skarżącego do wykazania, że nastąpiła jakakolwiek zmiana okoliczności uzasadniająca zmianę prawomocnego postanowienia z dnia 9 czerwca 2014 r. W odpowiedzi skarżące stowarzyszenie podało, że sytuacja finansowa jego członków w sezonie zimowym uległa pogorszeniu. Postanowieniem z dnia 7 stycznia 2015 r. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gdańsku odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. Stowarzyszenie wniosło sprzeciw od tego postanowienia zarzucając nieprzeprowadzenie postępowania wyjaśniającego odnośnie sytuacji materialnej stowarzyszenia. W uzasadnieniu wskazano, że uiszczony został w sprawie wpis sądowy w wysokości 300 zł zebrany przez członków stowarzyszenia, co oznacza zmianę okoliczności sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku rozpoznając ponownie wniosek wskazał, iż stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "p.p.s.a.") w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sąd rozpoznaje wobec tego niniejszą sprawę ponownego wniosku na nowo, gdyż sprzeciw od postanowienia z dnia 7 stycznia 1015 r. został wniesiony w terminie, wobec czego zaskarżone postanowienie utraciło moc. Sąd zaznaczył, iż ponowny wniosek tej samej treści należało rozpoznać pod kątem przesłanek wskazanych w art. 165 p.p.s.a., gdyż dotyczy postanowienia rozstrzygającego kwestię wpadkową, jaką jest przyznanie prawa pomocy. Postanowienie w tym przedmiocie nie kończy postępowania w sprawie wywołanej skargą, zatem jako niekończące postępowania w sprawie może zostać zmienione na podstawie wskazanego przepisu w przypadku wystąpienia przewidzianych w nim przesłanek tj. zmiany okoliczności sprawy. Zgodnie bowiem z art. 165 postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Wobec powyższego, rozpoznając ponowny wniosek skarżącego stowarzyszenia, oparty na tych samych przesłankach wywodzonych z trudnej sytuacji finansowej członków stowarzyszenia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że nadal nie występują okoliczności uzasadniające przyznanie stowarzyszeniu prawa pomocy w żądanym zakresie. Aktualne pozostają w tej kwestii rozważania sądu poczynione w prawomocnym postanowieniu z dnia 9 czerwca 2014r., poparte oceną Naczelnego Sądu Administracyjnego w postanowieniu z dnia 28 sierpnia 2014 r. Zdaniem Sądu skarżące stowarzyszenie nie wykazało, aby podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli działalność stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych (§ 3 lit. "i" regulaminu, w aktach sprawy k. 15), to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Z akt sprawy nie wynika, aby stowarzyszenie podjęło działania w celu zgromadzenia dostatecznych środków finansowych ze składek członkowskich na realizację swojej działalności, w zakresie których należało uwzględnić także postępowanie przed sądem administracyjnym w niniejsze sprawie. Nie jest wystarczające przyjęcie, że konieczność uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 300 zł wyczerpuje możliwości finansowe stowarzyszenia. Nadal, skoro celem stowarzyszenia jest aktywne realizowanie celów statutowych winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów sądowych, tym zaś bardziej skoro skarży każde incydentalne i zaskarżalne postanowienie sądu zamiast zmierzać do jak najszybszego rozpoznania wniesionej skargi. Jeśli zatem stowarzyszenie zdecydowało się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, a jak wynika z treści wezwania do usunięcia naruszenia prawa działanie takie było zaplanowane, winno przeznaczyć środki na pokrycie wszelkich kosztów sądowych wywołanych swoim działaniem. Sąd podkreślił, że skarżący działając w formie stowarzyszenia zwykłego posiada przewidziane prawem możliwości pozyskiwania środków finansowych, jeśli z tego rezygnuje i pozbawia się świadomie środków finansowych, które może pozyskać, to z pełnymi konsekwencjami, jakie wywołuje takie działanie w sferze korzystania z prawa do sądu. Sąd kolejny raz wyjaśnił, że racjonalny i rzetelny podmiot winien być świadomy skutków finansowych swoich działań i powinien tak planować polityką finansową, by uwzględniać w swoim budżecie niezbędne wydatki związane z prowadzoną działalnością również statutową. Wiadomym zaś jest skarżącemu, że prowadzenie spraw sądowych wiąże się z różnego rodzaju kosztami, w szczególności koniecznością uiszczenia opłat sądowych. Sąd administracyjny ponownie oceniając całokształt zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego sytuacji majątkowej skarżącego w kontekście zmiany jego sytuacji finansowej uznał, że nie zostało wykazane takie pogorszenie sytuacji, które doprowadziło do zmiany okoliczności sprawy kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Prawo pomocy, zarówno w zakresie całkowitym jaki i częściowym, jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Jak wynika z regulaminu, celem Stowarzyszenia "Zielona Kraina" jest działalność na rzecz ładu przestrzennego oraz zrównoważonego rozwoju miasta Gdańsk i gmin sąsiednich w interesie lokalnej wspólnoty oraz działania na rzecz dbałości i ochrony walorów architektonicznych i krajobrazowych, środowiska i przyrody, fauny i flory, dziedzictwa kulturowego i zabytków oraz zdrowia i bezpieczeństwa ludzi i mienia. Stowarzyszenie realizuje swoje cele m. in. poprzez branie udziału w toczących się postępowaniach administracyjnych i sądowych, reprezentowanie i udzielanie pomocy prawnej oraz prowadzenie zastępstwa procesowego za pośrednictwem pełnomocników procesowych (§ 3 lit. "h" Regulaminu). Przy tak określonym celu stowarzyszenia członkowie powinni przewidywać, że ich skuteczne działanie będzie generować określone koszty. W szczególności, dostępność do sądu wymaga posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Dobrowolne zatem pozbawienie się składek członkowskich w statucie bądź regulaminie prowadzi de facto do uniemożliwienia realizacji zadań stowarzyszenia, bądź też finansowania działalności stowarzyszenia ze środków Skarbu Państwa. To zaś uzasadnia wniosek, że stowarzyszenie w niniejszej sprawie nie wykazało nadal, aby czyniło starania o zabezpieczenie środków na realizację regulaminowych celów w inny sposób niż przez uzyskanie prawa pomocy i tym samym domaga się w istocie przerzucenia kosztów swojej regulaminowej działalności na Skarb Państwa. Sąd stwierdził, iż powoływana w pierwotnym wniosku okoliczność, że członkowie stowarzyszenia są emerytami, rencistami czy zwykłymi mieszkańcami o ubogich dochodach i dotychczas zaniechano obciążania ich finansowo na rzecz stowarzyszenia, a także wpływ zimowej pory na pogorszenie sytuacji finansowej członków stowarzyszenia nie może być argumentem przemawiającym za przyznanie prawa pomocy obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych wskutek zmiany okoliczności sprawy. Twierdzenia te nie są dostatecznie wiarygodne dla przyjęcia braku obiektywnej i całkowicie uzasadnionej niemożliwości pozyskania środków finansowych na statutową działalność stowarzyszenia. Tym samym Stowarzyszenie Zwykłe "Zielona Kraina" w Gdańsku nie wykazało, że zostały spełnione przesłanki określone w art. 165 i art. 246 § 2 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uzasadniające uchylenie postanowienia z dnia 9 czerwca 2014 r. i przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Mając na względzie powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a. odmówił uchylenia postanowienia z dnia 9 czerwca 2014 r. Zażalenie na powyższe postanowienie złożyło Stowarzyszenie Zwykłe "Zielona Kraina" w Gdańsku. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono nie przeprowadzenie dostatecznego postępowania wyjaśniającego w sprawie i wniesiono o jego zmianę. W uzasadnieniu podniesiono, iż sytuacja członków stowarzyszenia uległa pogorszeniu z powodu kosztów poniesionych na opłacanie rachunków za okres zimowy, zakup leków, opału oraz składek na wpis sądowy i koszty innych postępowań. Naczelny Sad Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zawiera usprawiedliwionych podstaw zaskarżenia. Prawidłowe są ustalenia Sądu pierwszej instancji wskazujące, że w niniejszej sprawie został już prawomocnie rozpoznany odmownie wniosek o przyznanie prawa pomocy, wobec powyższego słusznie Sad powołał art. 165 p.p.s.a. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Podkreślić należy, że zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadajacej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Ponadto osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 568). Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady, zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki (art. 214 § 1 p.p.s.a.). Słuszne jest zatem stanowisko Sądu pierwszej instancji o braku podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Stowarzyszenie to bowiem, w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich spraw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie spraw sądowych. Podzielić należy ugruntowany w orzecznictwie pogląd, że chociaż stowarzyszenie jest organizacją non profit, to nie zwalnia to automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność - chociażby w drodze obowiązkowych składek. W przedmiotowej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, aby podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych (§ 3 lit. h, i) Regulaminu Stowarzyszenia), to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. A zatem, Stowarzyszenie, którego statutowa działalności polega m. in. na prowadzeniu sporów sądowych, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić