II SA/Gl 346/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Iwona Bogucka,, Sędzia WSA Włodzimierz Kubik, Protokolant Izabela Maj-Dziubańska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 czerwca 2014 r. sprawy ze skargi D.C. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie wymeldowania 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] r., nr [...]; 2) orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. Wnioskiem z dnia 16 sierpnia 2013 r. H. C. zwrócił się do Wydziału Spraw Obywatelskich Urzędu Miasta w B. o wymeldowanie swojej żony, obecnie skarżącej – D. C., z pobytu stałego w lokalu przy [...] w B. W uzasadnieniu tego wniosku podał, iż skarżąca nie zamieszkuje pod tym adresem od kwietnia 2012 r. Decyzją z dnia [...] r., Nr [...], wydaną na podstawie art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (tekst jedn. Dz. U. z 2006r., Nr 139 poz. 993 z późn. zm.), zwanej dalej ustawą o ewidencji ludności, Prezydent Miasta B. po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, orzekł o wymeldowaniu skarżącej z pobytu stałego w B. przy [...]. W motywach rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji wskazał, iż zebrany w sprawie materiał dowodowy, w tym w szczególności oględziny w miejscu zameldowania oraz przesłuchania stron, wykazały jednoznacznie, że skarżąca trwale i dobrowolnie opuściła miejsce pobytu stałego. Co prawda z zeznań skarżącej wynika, że opuszczenie lokalu nie było dobrowolne lecz zostało spowodowane znęcaniem się nad nią przez męża, to jednak nie podjęła ona żadnych przewidzianych prawem działań w celu umożliwienia powrotu do tego lokalu. Organ wskazał, że deklarowany przez skarżącą zamiar powrotu do lokalu w bliżej nieoznaczonej przyszłości nie uzasadnia stanu fikcyjnego, pozostającego w rozbieżności z istniejącym stanem faktycznym. Tym samym, zdaniem organu, uznać należy, że zostały spełnione przesłanki wymeldowania określone w art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych. W aktach sprawy znajduje się także odpis prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r., sygn. akt [...], mocą którego H. C. uznany został winnym popełnienia przestępstw z art. 207 § 1 oraz z art. 267 § 1 k.k. polegających na znęcaniu się psychicznym i fizycznym nad skarżącą oraz na naruszeniu tajemnicy korespondencji do niej kierowanej. Za popełnione przestępstwa został skazany na karę łączną dziesięciu miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem na okres dwóch lat. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wniosła o jej uchylenie i o umorzenie postępowania. Wskazała, że wbrew ustaleniom organu opuszczenie przez nią dotychczasowego miejsca pobytu stałego nie miało charakteru dobrowolnego. Opisała zachowania męża, jakie miały miejsce przed opuszczeniem lokalu. Podkreśliła, że polegały one na ciągłym znęcaniu się nad nią, wszczynaniu awantur, okradaniu jej z pieniędzy. Ubliżanie i wyzywanie miało także miejsce w stosunku do ich dzieci. Nie było możliwości normalnego zamieszkiwania, a dzieci nie miały warunków do nauki i odrabiania lekcji. Skarżąca wskazała też, że ma założoną niebieską kartę oraz, że na skutek podjętych przez nią działań doszło do wydania przez Sąd Rejonowy w B. wyroku z dnia [...] r. Opisała swoją sytuację życiową. Podtrzymała chęć powrotu do spornego lokalu wskazując, że w mieszkaniu syna przebywa tymczasowo. W mieszkaniu, z którego została wymeldowana znajduje się cały dorobek jej życia. Wskazała na okoliczności, które świadczą o braku zmiany postawy męża nawet po wyroku sądu karnego. W konkluzji raz jeszcze oświadczyła, że opuszczenie lokalu ma charakter czasowy i nie było dobrowolne. Rozpoznając to odwołanie, zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją Wojewoda [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności, utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy przywołał treść art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności oraz powołał się na orzecznictwo sądów administracyjnych. Wskazał, że z sytuacją opuszczenia lokalu mamy do czynienia wtedy, gdy osoba dobrowolnie rezygnuje z zamieszkania w lokalu, zrywa z nim więzi, koncentruje swoje centrum życiowe w innym lokalu. Warunkiem decydującym o wymeldowaniu osoby jest opuszczenie przez nią dotychczasowego miejsca pobytu w sposób trwały i dobrowolny. Za dobrowolne uznaje się także opuszczenie lokalu, które chociaż takim nie było, to jednak strona nie podjęła przewidzianych prawem środków zmierzających do umożliwienia jej powrotu do tego lokalu. Dalej organ zrelacjonował przebieg postępowania przed organem pierwszej instancji. Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego uznał, że prawidłowym było rozstrzygnięcie o wymeldowaniu skarżącej. Dodał, że celem ewidencji ludności jest zapewnienie zgodności jej zapisów z rzeczywistym miejscem pobytu danej osoby. Organ poinformował też, że jeżeli skarżąca faktycznie zamieszka w spornym lokalu z zamiarem stałego pobytu, to wówczas spełniona zostanie przesłanka do ponownego jej zameldowania. W skardze na powyższą decyzję skarżąca zwróciła się o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu podtrzymała swoje dotychczasowe stanowisko. Wskazała ponadto, że były podejmowane próby powrotu do lokalu. W postępowaniu o separację Sąd w K. wyznaczył jej i mężowi mediatora w celu pogodzenia się. Mąż jednak jej nie przeprosił. Wskazała też, że do sprawy o separację złożyła pozew o eksmisję męża. Kolejny termin rozprawy został wyznaczony na dzień [...] r. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i odwołał się do argumentacji jaką zaprezentował w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 6 czerwca 2014 r. skarżąca podtrzymała skargę. Wskazała, że nieprawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z dnia [...] r., sygn. akt [...], orzeczona została separacja z winy męża oraz eksmisja męża z przedmiotowego lokalu. Dodała, że miejsca zamieszkania, w których zamieszkiwała po opuszczeniu spornego lokalu stanowią jej tymczasowe zamieszkiwanie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje : Skarga zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wskazać, że zgodnie z przepisem art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Kontrolowana w niniejszej sprawie decyzja, jak również poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, nie są w ocenie składu orzekającego zgodne z prawem. Przypomnieć przyjdzie, że w myśl art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności organ gminy wydaje na wniosek strony lub z urzędu decyzję w sprawie wymeldowania osoby, która opuściła miejsce pobytu stałego lub czasowego trwającego ponad 3 miesiące i nie dopełniła obowiązku wymeldowania się. Okoliczności opuszczenia miejsca stałego zameldowania muszą być przez organy meldunkowe brane pod uwagę, jednakże podlegają ocenie w kontekście ustalonego stanu faktycznego, w szczególności długości okresu zmiany miejsca pobytu, podejmowanych działań w celu powrotu czy usunięcia przyczyn wymuszających opuszczenie. Niebagatelne znaczenie ma przy tym ustalenie, czy opuszczenie miejsca stałego pobytu ma charakter trwały, czy też czasowy. Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie wyjaśniał, na co zresztą powołuje się organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że przez opuszczenie lokalu, o którym mowa w art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych, należy rozumieć opuszczenie dobrowolne i trwałe. Z kolei nie jest dobrowolnym opuszczeniem lokalu takie opuszczenie, do którego strona została zmuszona, jeśli strona ta podjęła przewidziane prawem środki w celu obrony swych praw do przebywania w tym lokalu, albo jeżeli fakt zmuszenia do opuszczenia lokalu jest oczywisty lub został stwierdzony w postępowaniu karnym. Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił także, iż za równoznaczną z dobrowolnym opuszczeniem lokalu należy uznać sytuację, w której osoba w nim zameldowana została z niego usunięta przez dysponenta lokalu, ale nie skorzystała we właściwym czasie z przysługujących jej środków prawnych umożliwiających powrót do lokalu, których podjęcie doprowadziłoby do uznania działań dysponenta lokalu za bezprawne. W postępowaniu o wymeldowanie osoby z miejsca pobytu stałego organ administracji powinien brać pod uwagę stan faktyczny istniejący w dacie opuszczenia przez nią lokalu. Odnosi się to jednak wyłącznie do oceny kwestii dobrowolności opuszczenia lokalu. W szczególności w sytuacji, gdy nie nastąpił powrót do lokalu, okoliczności te są istotne dla ustalenia, czy opuszczenie lokalu wynikało z własnej chęci, czy też zostało spowodowane zdarzeniami, które wymusiły konieczność opuszczenia lokalu, do jakich zaliczyć należy bezprawne działanie innych osób. Natomiast jeśli chodzi o ocenę zamiaru opuszczenia lokalu i jego realizacji, a także trwałości opuszczenia lokalu, nie ulega wątpliwości, że organ winien uwzględniać również okoliczności, jakie wystąpiły w późniejszym okresie. W szczególności organ powinien ustalić, czy nastąpiło zameldowanie na pobyt czasowy w innym miejscu oraz czy były podejmowane próby powrotu do lokalu. Jeżeli nawet nie doszło do zameldowania na pobyt czasowy w innym miejscu, to rolą organu ewidencyjnego jest ustalenie, czy nie zachodziły przesłanki do takiego zameldowania, a tym samym, czy na skarżącej nie ciążył taki obowiązek. Przypomnieć w tym miejscu wypadnie, że zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy o ewidencji ludności, pobytem czasowym jest przebywanie bez zamiaru zmiany miejsca pobytu stałego w innej miejscowości pod oznaczonym adresem lub w tej samej miejscowości, lecz pod innym adresem. Z kolei w myśl art. 8 ust. 1 ustawy za okoliczności uzasadniające zameldowanie na pobyt czasowy trwający ponad 3 miesiące uważa się m.in. względy rodzinne, przy czym przepis ten nie zawiera zamkniętego katalogu tych okoliczności. Wątpliwości co do charakteru pobytu rozstrzyga właściwy organ gminy (art. 8 ust. 2). Ostateczna ocena dobrowolności i trwałości opuszczenia miejsca stałego pobytu nie może zostać dokonana z pominięciem stanu faktycznego istniejącego zarówno w dacie opuszczenia lokalu jak i w dacie wydawania decyzji administracyjnej. Na gruncie ustawy o ewidencji ludności nie jest wyłączony obowiązek stosowania naczelnej zasady wynikającej z art. 7 k.p.a., tj. zasady prawdy obiektywnej, z której wynika - jak wielokrotnie podkreślano w doktrynie - obowiązek rozpatrzenia sprawy w takim stanie faktycznym i prawnym, w jakim znajduje się ona w dacie orzekania przez organ. Zaznaczyć w tym miejscu przyjdzie, że porządkowy charakter ewidencji ludności nie może jednak skutkować automatyzmem działania organów i możliwością pomijania przez nie okoliczności faktycznych sprawy, które każdorazowo powinny być oceniane indywidualnie. Mając na uwadze powyższe rozważania stwierdzić przyjdzie, że w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego organy obu instancji zbyt pochopnie uznały, że opuszczenie przez skarżącą lokalu przy [...] w B. miało charakter dobrowolny i trwały. Dla ustalenia dobrowolności opuszczenia miejsca pobytu, jak już wyżej wskazano, niezbędne jest ustalenie czy i jakie środki prawne były i są podejmowane przez skarżącą w celu wykazania braku tej dobrowolności oraz dokonanie oceny takich działań. Organy dokonując tej oceny w niniejszej sprawie w istocie ograniczyły się do stwierdzenia, że skarżąca nie podjęła starań zmierzających do przywrócenia jej posiadania lokalu, w którym zamieszkiwała. Do tego rodzaju konstatacji doprowadził niczym nieusprawiedliwiony automatyzm w stosowaniu prawa polegający na powieleniu argumentów, jakimi posługują się organy ewidencyjne przy orzekaniu w innych, podobnych sprawach. Tymczasem każda sprawa musi być rozpatrzona indywidualnie, w oparciu o udokumentowane fakty wynikające ze zgromadzonego materiału dowodowego. Najmniejsze nawet różnice mogą bowiem prowadzić do sytuacji, w której zastosowanie dotychczas utartego szablonu postępowania powoduje, iż rozstrzygnięcie sprawy narusza przepisy prawa. Organom umknęło, iż w okolicznościach niniejszej sprawy ewentualne starania skarżącej, które miałyby zmierzać do przywrócenia posiadania spornego lokalu byłyby bezprzedmiotowe. Z materiału dowodowego wynika bowiem, że skarżąca nie została tego posiadania pozbawiona. Świadczą o tym zgodne zeznania stron, z których wynika, że skarżąca posiada klucze do lokalu, zamki nie zostały wymienione, a ponadto sporadycznie przychodzi do tego lokalu w celu skorzystania ze znajdującej się tam maszyny do szycia. Ponadto nie zostało ustalone, aby w jakikolwiek fizyczny sposób dostęp skarżącej do lokalu był utrudniony. Brak jest zatem przesłanek do sformułowania uzasadnionego roszczenia o przywrócenie posiadania. W takiej sytuacji rolą organów ewidencyjnych było pochylenie się nad innymi środkami prawnymi, które w sprawie zostały ustalone, jednak nie zostały wzięte pod uwagę przy jej rozpatrywaniu. Skarżąca w ciągu całego postępowania podkreślała, iż opuściła lokal z powodu obawy o własne bezpieczeństwo. Wskazywała, że przebywając w tym lokalu jest stale narażona na znęcanie się ze strony męża. Dokładnie opisała swoją sytuację sprzed opuszczenia lokalu. Oświadczyła, że dla jej rodziny Policja założyła niebieską kartę. Wreszcie wykazała, że podjęła środki prawne przeciwko przemocy zawiadamiając właściwe organy o popełnieniu przestępstwa przez jej męża. Te działania przyniosły rezultat w postaci wyroku Sądu Rejonowego w B., sygn. akt [...], który to wyrok uprawomocnił się jeszcze przed wydaniem decyzji przez organ pierwszej instancji. Również przed wydaniem zaskarżonej decyzji w toku było postępowanie przed Sądem Okręgowym w K. w przedmiocie separacji i eksmisji H. C. z przedmiotowego lokalu. W szczególności sprawa o eksmisję powinna była zostać oceniona przez organy meldunkowe pod kątem podjęcia przez skarżącą środków prawnych zmierzających do jej powrotu do spornego lokalu. Nie sposób zatem zgodzić się ze stanowiskiem organów obu instancji, że skarżąca nie podjęła środków prawnych, które miały na celu wykazanie braku dobrowolności w opuszczeniu przez nią lokalu. Niezależnie od powyższego podkreślenia wymaga, że organy nie ustaliły charakteru opuszczenia lokalu pod względem trwałości. Skarżąca konsekwentnie twierdziła, że opuściła lokal na czas trwania zagrożenia ze strony męża. Liczyła przy tym, że stan taki ustanie, co umożliwi jej powrót do mieszkania. Słusznie zauważają organy orzekające, że sam zamiar powrotu do lokalu nie stanowi dostatecznej przesłanki do utrzymania zameldowania. Gdyby jednak powiązać ten zamiar z czasowym charakterem opuszczenia lokalu, to wówczas zupełnie odmiennie należałoby ocenić obowiązki skarżącej w zakresie wynikającym z ustawy o ewidencji ludności. Jeżeli bowiem skarżąca jedynie czasowo opuściła dotychczasowe miejsce pobytu stałego i ze względów rodzinnych względnie z obawy o swoje bezpieczeństwo czasowo przebywa pod innym adresem, to wówczas nie miała obowiązku wymeldowania się z pobytu stałego (art. 15 ust. 1) lecz obowiązek zameldowania się na pobyt czasowy pod adresem, pod którym czasowo zamieszkuje. Organy kwestię oceny charakteru pobytu skarżącej pod innym adresem całkowicie pominęły, co w niniejszej sprawie ma istotne znaczenie dla jej wyniku. Dodać przyjdzie, że gdyby potwierdził się czasowy charakter pobytu skarżącej pod innym adresem, to wówczas bez znaczenia pozostawałaby ustalona w sprawie okoliczność, że w lokalu przy [...] nie znajdują się jej rzeczy osobiste, tym bardziej, iż pozostawiła tam rzeczy służące do wspólnego użytkowania i stanowiące wspólny dorobek życiowy małżonków. W takiej sytuacji również przeniesienie centrum życiowego pod inny adres nie miałoby znaczenia, albowiem również miałoby charakter czasowy. Wobec powyższego Sąd uznał, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania – art. 7 i art. 77 k.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynika sprawy, a ponadto z naruszeniem przepisu prawa materialnego – art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności, albowiem zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie dawał podstaw do jego zastosowania. W tej sytuacji obie kontrolowane decyzje podlegały uchyleniu na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.). W przedmiocie wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd orzekł na podstawie art. 152 powołanej ustawy. O kosztach postępowania nie orzeczono, albowiem skarżąca do chwili zamknięcia rozprawy nie złożyła wniosku w tym przedmiocie mimo uprzedniego pouczenia w tym zakresie (art. 210 § 1 p.p.s.a.). Wskazówki co do dalszego postępowania wynikają z powyższych wywodów. W szczególności organ rozpoznając ponownie wniosek o wymeldowanie skarżącej dokona wszechstronnej oceny charakteru opuszczenia przez nią spornego lokalu tak pod kątem dobrowolności, jak i trwałości. Oceni też charakter jej pobytu w aktualnym miejscu zamieszkania. W związku z twierdzeniami skarżącej co do toczącego się postępowania o separację i eksmisję, organ wyjaśni również i tę kwestię, i w zależności od etapu, na jakim znajduje się to postępowanie weźmie je pod uwagę przy dokonywaniu swojej oceny.