I GZ 268/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Krystyna Anna Stec po rozpoznaniu w dniu 19 sierpnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia I. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 2 lipca 2014 r. sygn. akt I SA/Bd 595/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi I. R. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w T. z dnia [...] marca 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. postanowieniem z dnia 2 lipca 2014 r., w sprawie ze skargi I. R. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w T. z dnia [...] marca 2014 r., zwolnił skarżącą od kosztów sądowych w 90 % oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Stan sprawy przyjęty przez Sąd I instancji przedstawiał się następująco: Skarżąca złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie jej z kosztów oraz ustanowienie radcy prawnego. Sąd I instancji dokonując analizy stanu rodzinnego, majątkowego oraz wykazanych przez skarżącą dochodów uznał, że wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazywał na to aktualny dochód na jednego członka rodziny w gospodarstwie domowym wynoszący 698,25 zł, obciążenie hipoteką przymusową majątku nieruchomego skarżącej oraz zajęcie jej udziałów przez Dyrektora Izby Celnej w T. w związku z toczącymi się postępowaniami podatkowymi. Zdaniem Sądu ok. 60 zł wpisu mieści się w zakresie możliwości finansowej skarżącej, także przy uwzględnieniu, że obowiązek taki odnosi się do 103 spraw zawisłych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w B.. Odnosząc się do wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w osobie wskazanego przez stronę radcy prawnego, R. S., Sąd I instancji wskazał na art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Jednocześnie przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu powinno być, zdaniem WSA, uwarunkowane procesową koniecznością jego powołania, czyli powinno nastąpić przy uwzględnieniu aktualnego stadium postępowania, dotychczasowego sposobu postępowania strony, konieczności posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych. W tym zakresie Sąd I instancji ocenił, że skarżąca wykonuje terminowo i sprawnie polecenia Sądu i jakkolwiek wniosła 103 skargi na decyzje, to problem prawny we wszystkich sprawach jest tożsamy, a na etapie rozpoznawania skargi sąd sam z urzędu bada, czy zastosowane zostały wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w sprawie, niezależnie od żądań strony. Nadto Sąd uznał, że zwolnienie od kosztów sądowych w 90 %, umożliwia skarżącej wygospodarowanie środków na pokrycie kosztów udziału pełnomocnika w sprawie. Nie było zatem podstaw do angażowania publicznych środków na pokrycie kosztów pomocy prawnej związanej z działalnością gospodarczą. Zażaleniem Iwona R. zaskarżyła w całości postanowienie Sądu I instancji zarzucając mu naruszenie: (I) art. 134 § 2 w zw. z art. 166 p.p.s.a. poprzez wydanie postanowienia, na skutek wniesienia środka zaskarżenia, na niekorzyść skarżącej (naruszenie zakazu reformationis in peius); (II) art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie będące następstwem błędnej oceny sytuacji materialnej skarżącej i przyznanie prawa pomocy jedynie w zakresie częściowym; (III) art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego na skutek przyjęcia przez Sąd I instancji pozaustawowej przesłanki przyznawania prawa pomocy w tym zakresie, a dodatkowo – nieuprawnionego zastosowania tej przesłanki w sprawie skarżącej. W związku z tymi zarzutami wniosła o uchylenie kwestionowanego postanowienia w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji ewentualnie wniosła o zmianę kwestionowanego postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, stosownie do treści powołanego przepisu, należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o przyznanie tego prawa. To zatem strona ma obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części albo że nie ma adekwatnych środków na poniesienie tych kosztów. Rzeczą Sądu rozpoznającego wniosek jest natomiast obiektywna ocena podniesionych okoliczności w aspekcie zaistnienia przesłanek określonych w powołanym przepisie oraz wskazanie z jakich względów uznał, że żądanie strony zasługuje bądź nie zasługuje na uwzględnienie oraz w jakiej części. Mając na uwadze te rozważania, za prawidłową należy uznać ocenę wniosku skarżącej, jakiej dokonał Sąd I instancji. Sąd ten przyjął, że I. R. oraz jej mąż dysponują stałym miesięcznym dochodem, który pokrywa konieczne wydatki ponoszone przez rodzinę skarżącej. Ustalona wysokość miesięcznego dochodu w gospodarstwie domowym skarżącej i przypadająca na członka jej rodziny część tej kwoty pozwalała na przyjęcie, jak uczynił to Sąd I instancji, że nie jest ona w stanie uiścić pełnej wysokości należnych w sprawie kosztów sądowych. Te same ustalenia pozwalają na stwierdzenie, że skarżąca będzie w stanie ponieść 10 % wartości kosztów sądowych – wpisu od skargi. Nadesłane przez skarżącą dokumenty i złożone oświadczenia nie pozwalają bowiem na przyjęcie, że jej sytuacja materialna jest tego rodzaju, iż uniemożliwia jej na partycypowanie w kosztach sprawy sądowoadministracyjnej w jakimkolwiek zakresie. Podkreślenia wymaga, że istota instytucji prawa pomocy pozwala na przyznanie tego prawa wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych, w których skarżąca ponad wszelką wątpliwość udowodni, że nie jest i nie będzie w stanie w przyszłości wygospodarować środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Odnosząc się do zarzutu zażalenia obejmującego odmowę przyznania prawa pomocy skarżącej w zakresie ustanowienia radcy prawnego, należy stwierdzić, że nie ma w orzecznictwie jednolitości, co do stanowiska wyrażonego przez Sąd I instancji, że przy ustanowieniu profesjonalnego pełnomocnika z urzędu sąd powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. Biorąc pod uwagę, że przyznanie prawa pomocy, w tym ustanowienie w profesjonalnego pełnomocnika, jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony - racjonalne zdaje się być stanowisko, że wobec regulacji zawartej w art. 134 § 1, a także art. 140 § 1 p.p.s.a., ustanowienia takiego pełnomocnika winno być poprzedzone rozważeniem czy zachodzą uzasadnione obawy, że strony nie będą w stanie prawidłowo bronić swojego interesu w toczącym się postępowaniu (postanowienia NSA: z dnia 27 września 2004r., FZ 330/04, niepubl., oraz z dnia 28 września 2004 r., FZ 246/04, niepubl.). Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela jednak pogląd, że ustawodawca nie wprowadził takiego kryterium przyznawania prawa pomocy, jest to zatem przesłanka pozaprawna (por. np. postanowienie NSA z dnia 29 października 2009 r., II FZ 429/09, LEX nr 573506). Wobec tego omawiany zarzut jest zasadny. Należy jednak zauważyć, że w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia jednocześnie WSA trafnie podniósł, że skarżąca została zwolniona z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w 90%, co umożliwi jej wygospodarowanie środków na pokrycie kosztów udziału profesjonalnego pełnomocnika. Stanowisko to uznać należy za trafne, szczególnie, że - mimo ilości toczących się postępowań - dotyczą one analogicznych stanów faktycznych i prawnych, co winno rzutować na wysokość koniecznego wynagrodzenia. Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia zakazu reformationis in peius należy przede wszystkim wskazać, że skarżąca upatruje tego naruszenia w mniej korzystnym rozstrzygnięciu Sądu I instancji niż rozstrzygnięcie wydane przez referendarza sądowego. Nie jest jednak prawdziwe twierdzenie skarżącej, że referendarz sądowy wydał rozstrzygnięcie dla niej względniejsze (postanowienie referendarza z dnia 17 czerwca 2014 r. - k. 67 akt WSA - wskazuje, że rozstrzygnięcie było identyczne w treści), nie jest też prawidłowe przyjęcie, że zasada reformationis in peius ma zastosowanie wobec utraty mocy rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego. Należy przypomnieć, że zgodnie z treścią art. 259 § 1 p.p.s.a., od postanowień referendarza sądowego przysługuje sprzeciw, którego wniesienie skutkuje utratą mocy orzeczenia referendarza w całości (art. 260 p.p.s.a.). Skoro zatem rozstrzygnięcie referendarza traci moc to również nie wywołuje jakichkolwiek skutków w stosunku do jego adresata, wydane zaś postanowienie sądu, będące wynikiem wniesionego sprzeciwu, stanowi niejako pierwsze i nowe rozstrzygnięcie odnoszące się do uprawnień strony, o których przyznanie się ona ubiega. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.