II SA/Wa 871/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska (spr.), Sędziowie WSA Andrzej Kołodziej, Janusz Walawski, Protokolant Referent stażysta Małgorzata Ciach, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 lipca 2014 r. sprawy ze skargi E. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Decyzją z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r., poz. 267) Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] marca 2014 r. znak [...] o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku dla E. Z.. W uzasadnieniu powyższej decyzji wskazano, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Rozpoznając sprawę z wniosku E. Z. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, Prezes ZUS uznał, że wnioskodawczyni nie spełniła powyżej wskazanych przesłanek. Na podstawie akt sprawy organ ustalił, iż na przestrzeni 49 lat życia, tj. na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy strona udowodniła łącznie 12 lat, 7 miesięcy i 20 dni okresów składkowych i nieskładkowych oraz 8 lat okresów opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, nie udowodniono żadnego okresu składkowego, albowiem strona wykazała jedynie okres opieki nad dzieckiem, który, jako okres nieskładkowy nie podlega uwzględnieniu z uwagi na ustawowe ograniczenie. Dodatkowo ustalono, że w okresach od 31 marca 1994 r. do 30 czerwca 1995 r. i od 10 maja 2000 r. do 20 sierpnia 2009 r., tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy E. Z. nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Natomiast lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] lipca 2013 r. ustalił, iż strona jest całkowicie niezdolna do pracy od 20 sierpnia 2009 r. do 31 lipca 2015 r. Po przeanalizowaniu powyżej opisanego stanu faktycznego, Prezes ZUS uznał, że w niniejszej sprawie nie zostało udowodnione zaistnienie żadnych szczególnych okoliczności, które wpłynęłyby na niemożność uzyskania przez wnioskującą prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego w trybie zwykłym. Zaznaczył przy tym, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Ponadto zauważono, że przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości. W kontekście powyższego za niewystarczający został uznany przez organ wykazany przez skarżącą okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu. Jednocześnie, w oparciu o orzecznictwo sądów administracyjnych, zaznaczono, że dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku istotnym jest, aby do wymaganego okresu ubezpieczenia brakowało niewielkiego okresu, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Nie wykazano, aby E. Z. przez okres 9 lat poprzedzający orzeczenie wobec niej niezdolności do pracy podlegała szczególnym okolicznościom, które uniemożliwiły jej podjęcie zajęcia objętego ubezpieczeniem społecznym. Zaś obecnie orzeczona niezdolność do pracy nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia. Ponadto wskazano, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przez co sama trudna sytuacja materialna wnioskodawczyni, jakkolwiek jest brana pod uwagę, również nie wystarczy do orzeczenia o prawie do świadczenia w drodze wyjątku. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję E. Z. zarzuciła Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych błędną interpretację przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o rentach i emeryturach z FUS, poprzez zmanipulowanie jego treści i wprowadzenie warunków uniemożliwiających uzyskanie przez skarżącą żądanego świadczenia. Skarżąca ma świadomość, że nie przysługuje jej renta w trybie zwykłym, i z tego faktu wnioskuje, że organ powinien jej zgodnie z treścią art. 83 ust. 1 przyznać rentę w drodze wyjątku. Podkreśliła, że w chwili obecnej jest w ciężkim stanie zdrowia. Ponadto zarzuciła organowi brak uwzględnienia składek odprowadzonych do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Odnosząc się do zarzutu skarżącej, organ zaznaczył, iż nie ma mowy o żadnej zmianie przez organ przepisu, a skarżąca w sposób błędny odczytuje jego treść, pomijając, iż obok występowania warunku braku uprawnień do renty w trybie zwykłym koniecznym jest jeszcze nieuzyskanie tego prawa w wyniku szczególnych okoliczności. Natomiast w niniejszej sprawie nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności, w wyniku których E. Z. nie podjęła na przestrzeni 9 lat od ustania ostatniego tytułu ubezpieczenia żadnej działalności ubezpieczeniem objętej. W piśmie z dnia 2 lipca 2014 r. stanowiącym odpowiedź skarżącej na odpowiedź na skargę, wniosła ona o pozytywne dla niej rozpoznanie sprawy. Jednocześnie ponownie zarzuciła organowi administracji błędne rozumienie pojęcia "renta w drodze wyjątku", jak również błędne zaliczenie lat pracy, nieuwzględnienie składek odprowadzonych do KRUS oraz nieuzasadnione uwzględnianie okresów wymaganych przy postępowaniu o przyznanie renty w trybie zwykłym w sprawie o rentę w drodze wyjątku. Ponadto skarżąca poinformowała, że w 2002 r. musiała się wyrejestrować z urzędu pracy wobec orzeczenia w stosunku do niej stopnia niepełnosprawności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ Sąd przeprowadzając kontrolę zaskarżonej decyzji nie stwierdził, aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepisy prawa materialnego oraz przepisy postępowania administracyjnego w stopniu, w jakim mogłoby to mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z brzmieniem art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przepis ten posługuje się sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać... " je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z przepisu tego wynika bowiem, że prawo do świadczeń w niej przewidzianych przysługuje wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przez wnioskodawcę określonych warunków. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Powyższe przesłanki musza zostać spełnione łącznie, aby można było rozstrzygnąć o przyznaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku, a niespełnienie choćby jednej z nich skutkuje wydaniem decyzji odmownej w tym przedmiocie. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy uznać należy, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie naruszył prawa wydając decyzję o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Odnosząc się na wstępie do postawionego przez skarżącą zarzutu dowolnej interpretacji przez Prezesa ZUS treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, Sąd stwierdza, że w niniejszej sprawie jest on bezzasadny. Zgodzić się należy z organem, że skarżąca przy dokonanej przez siebie analizie treści ww. przepisu pominęła zawarty w nim warunek szczególnych okoliczności, które mają wpłynąć na niespełnienie przez wnioskodawcę wymagań do uzyskania świadczenia z ubezpieczenia społecznego w trybie zwykłym. Innymi słowy – sam fakt niespełnienia warunków do przyznania renty w trybie zwykłym nie jest wystarczający do przyznania renty w trybie wyjątku. Z treści przepisu wprost wynika, iż stan taki musi być spowodowany przez szczególne okoliczności. Zrozumiałym jest, że skarżąca kładzie nacisk na korzystne dla niej elementy stanu faktycznego i prawnego, nie stanowi to jednak podstawy do częściowego stosowania przepisów przez organy administracji. Przechodząc do rozpatrzenia sprawy, ze zgromadzonego w aktach materiału dowodowego wynika, że skarżąca na przestrzeni 49 lat życia udowodniła łącznie 12 lat, 7 miesięcy i 20 dni okresów składkowych i nieskładkowych oraz 8 lat okresów opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Ubezpieczenie społeczne ustało w dniu 9 maja 2000 r. wraz z zakończeniem okresu opieki nad dzieckiem. Wskazać należy, że w aktach sprawy znajduje się orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...], którym stwierdzono u skarżącej całkowitą niezdolność do pracy od dnia 20 sierpnia 2008 r. do dnia 31 lipca 2015 r., jednocześnie nie stwierdzając częściowej niezdolności do pracy przed datą 20 sierpnia 2008 r. Powyższe orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, w myśl art. 14 ust. 3 ustawy o rentach i emeryturach z FUS, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydawania decyzji w przedmiocie uzyskania prawa do świadczenia. Z akt sprawy, jak również z twierdzeń skarżącej nie wynika w żaden sposób, aby kiedykolwiek odwoływała się ona od orzeczenia lekarza orzecznika z dnia [...] lipca 2013 r. Niezależnie od tego Sąd rozpoznając sprawę i badając jej akta stwierdził, że na karcie nr 32 znajduje się zaświadczenie Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. z dnia [...] czerwca 2013 r., z którego wynika, że od listopada 2002 r. do marca 2013 r., z przerwami w miesiącach lipcu 2008 r., od sierpnia do października 2009 r. i od maja do września 2010 r. skarżącej wypłacany był zasiłek celowy z tytułu orzeczonego stopnia niepełnosprawności, oraz iż w okresie od listopada 2012 r. były opłacane składki na ubezpieczenie zdrowotne, lecz nie odprowadzano składek na ubezpieczenie rentowe. Prezes ZUS nie miał w niniejszej sprawie żadnej podstawy do przyjęcia, że brak spełnienia przez E. Z. wymagań do uzyskania świadczeń z ubezpieczenia w trybie zwykłym nastąpił wskutek wyjątkowych okoliczności dotyczących stanu zdrowia skarżącej. Orzeczona zaś w stosunku do skarżącej niepełnosprawność nie stanowiła dla lekarza orzecznika ZUS przesłanki do ustalenia nawet częściowej niezdolności do pracy skarżącej w okresie wcześniejszym niż 20 sierpnia 2009 r., a orzeczenie to nie zostało przez nią zakwestionowane. Ponadto w trakcie postępowania w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku E. Z. nie wskazała żadnych innych szczególnych okoliczności, które tłumaczyłyby długi okres pozostawania poza ubezpieczeniem społecznym, koncentrując się raczej na zobrazowaniu jej obecnej sytuacji majątkowej i zdrowotnej, która jednak nie stanowi jedynego kryterium przyznania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Odnosząc się zaś do zarzutu błędnego naliczenia okresów ubezpieczeniowych, Sąd uznał go za niezasadny. Z akt sprawy wynika, że skarżącej zostały naliczone wszystkie udowodnione okresy ubezpieczenia. Zauważony został również okres odprowadzania składek na ubezpieczenie do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, jednakże jest to system oddzielny od Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie ma racji organ twierdząc, że przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy powinien obejmować znaczący czas, bowiem w orzecznictwie sądów administracyjnych panuje pogląd, że omawiany przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia przyznania świadczenia w drodze wyjątku od długości okresu ubezpieczenia, wobec czego okoliczność ta nie ma decydującego znaczenia w tej materii. Niemniej rozpatrując tą konkretną sprawę, nie sposób nie zauważyć znaczącego okresu, jaki upłynął od ustania objęcia skarżącej ubezpieczeniem społecznym z jakiegokolwiek tytułu. Bez wątpienia obecna sytuacja materialna oraz zdrowotna skarżącej jest trudna, jednakże jednoznacznie należy wskazać, że stanowi ona zaledwie jedną z wskazanych powyżej przesłanek przyznania świadczenia rentowego w drodze wyjątku. Jak zostało natomiast wskazane powyżej, niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich przesłanek zawartych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, aby możliwe było przyznanie świadczenia. W świetle poczynionych rozważań Sąd nie dopatrzył się naruszenia prawa przez Prezesa ZUS w zaskarżonej decyzji. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.