I OZ 686/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek po rozpoznaniu w dniu 5 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M.M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 11 lipca 2014 r., sygn. akt II SA/Ol 372/14 o przyznaniu prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Elblągu z dnia 27 stycznia 2014r. Nr [...] w przedmiocie skierowania na badania lekarskie postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. przyznać M. M. prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata z urzędu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniem z dnia 11 lipca 2014 r., sygn. akt II SA/Ol 372/14 przyznał M. M. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego, w sprawie ze skargi Mariana Meredyka na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Elblągu z dnia 27 stycznia 2014r. Nr [...] w przedmiocie skierowania na badania lekarskie. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że we wniosku, złożonym na urzędowym formularzu, skarżący – M. M. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu podniósł, iż uzyskiwane przez niego dochody nie są w stanie pokryć wszystkich kosztów związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, a w szczególności kosztów leczenia i rehabilitacji. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną. Do majątku małżonków należy dom, a do majątku skarżącego - "nieruchomość zabudowana", wykazana w rubryce nr 7.1. w pozycji "inne nieruchomości". W rubryce nr 10 skarżący wykazał dochód własny z tytułu renty w kwocie 910,32 zł i zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie 153 zł oraz dochód żony (bez wskazania tytułu, z jakiego pochodzi) w kwocie 901,82 zł, w rubryce nr 11 dodał, że dochód netto rodziny, z pominięciem zasiłku pielęgnacyjnego, który "nie stanowi dochodu", wynosi 1.327,66 zł. W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej skarżącego i jego żony oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, pismem z dnia 21 maja 2014 r., skarżący wezwany został do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji majątkowej (w zakresie odnoszącym się do wykazanej we wniosku "nieruchomości zabudowanej") oraz finansowej (w zakresie odnoszącym się do wykazanych we wniosku dochodów skarżącego i jego żony oraz ewentualnego dochodu skarżącego z tytułu pracy świadczonej na rzecz stowarzyszenia: Ogólnopolskie Stowarzyszenie Centrum Rozwoju Ekonomicznego "Warmii", ponoszonych wydatków, zadłużenia oraz wyciągów z posiadanych przez skarżącego i jego żonę rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy). W wezwaniu zawarte zostało pouczenie, zgodnie z którym nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie, skarżący przedłożył dwa pisma procesowe, nadane w dniu 2 czerwca 2014 r. i w dniu 3 czerwca 2014 r. Do pierwszego z nich załączył kopie dokumentów źródłowych. W pismach tych wyjaśnił, iż wykazana we wniosku "nieruchomość zabudowana" składa się z 3 działek o łącznej pow. 3.014 m2. Zgodnie z planem zagospodarowania przestrzennego działki znajdują się na terenie przeznaczonym pod zabudowę mieszkaniową, lecz znajdujące się na nich budynki przemysłowe - ze względu na zły stan techniczny - nie nadają się na zagospodarowanie i adaptację na ten cel. Przedmiotowa nieruchomość nie przynosi dochodu, od roku prowadzona jest wobec niej licytacja komornicza, a jej sprzedaż nie pokryje wszystkich należności finansowych. W dalszej kolejności skarżący oświadczył, iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, a na ich utrzymaniu pozostaje córka, która się uczy. Dodał, iż od 1996 r. posiada z żoną rozdzielność majątkową, na dowód czego załączył kopię umowy o wyłączenie wspólności ustawowej. Wskazał, iż nie osiąga jakichkolwiek dochodów z tytułu pracy na rzecz wskazanego w wezwaniu stowarzyszenia i załączył kopie dokumentów, z których wynika wysokość jego dochodu z tytułu renty (910,32 zł brutto/553,81 zł netto) i zasiłku pielęgnacyjnego (153 zł) oraz dochodu żony z tytułu emerytury (901,82 zł brutto/774,66 zł netto). Oświadczył jednocześnie, iż żona nie osiąga żadnych innych dochodów. Dodał, iż łączny dochód rodziny netto wraz z zasiłkiem pielęgnacyjnym to 1.481,47 zł, wydatki (energia, gaz, woda, węgiel, wywóz nieczystości, telefon, TV, utrzymanie córki) wynoszą natomiast łącznie 1.192,48 zł. Pozostała kwota pozostaje na wyżywienie małżonków, dodatkowym źródłem wyżywienia są również warzywa i owoce z przydomowego ogródka oraz owoce leśne. Skarżący załączył jednocześnie kopie dokumentów wskazujących przeznaczenie i wysokość ponoszonych wydatków (podatek, węgiel, woda, ścieki, telefon). Dodał, iż część rachunków (energia, wywóz nieczystości, telefon, TV) opłacana jest za pośrednictwem rachunku bankowego córki. Odnosząc się do wezwania w zakresie żądania przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych w pierwszym piśmie skarżący wskazał, iż jego rachunek osobisty "jest w likwidacji", natomiast "żona i córka w chwili obecnej nie są w stanie pobrać bez opłaty wyciągów z rachunków bankowych." W drugim piśmie skarżący podniósł, iż na jego "rachunku osobistym (...) od trzech lat nie są prowadzone żadne operacje bankowe, a po opłaceniu należności za prowadzenie rachunku, zostanie on zlikwidowany." Oświadczył również, iż nie może przedłożyć wyciągów z rachunków bankowych żony i córki, gdyż żona "nie ma możliwości pobrania darmowych wyciągów z rachunku bankowego", córka natomiast "obecnie znajduje się poza miejscem zamieszkania". Dodał, iż jego oświadczenia o rachunkach bankowych żony i córki "pokrywają się ze stanem faktycznym". Postanowieniem z dnia 12 czerwca 2014r., referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy ze względu na nieprzedłożenie przez stronę żądanych wyciągów bankowych, co uniemożliwiło przyjęcie w sposób niebudzący wątpliwości, że skarżący wraz z żoną i córką nie posiadają na rachunkach środków pieniężnych, które mogłyby posłużyć na sfinansowanie kosztów postępowania. W ustawowym terminie M. M. złożył sprzeciw od powyższego postanowienia. Przekonywał, że nie złożył fałszywego oświadczenia. Wskazał, że ani on, ani jego żona nie posiadają innego źródła dochodu i nie mają żadnych oszczędności. Stwierdził, że córka nie prowadzi z nimi wspólnego gospodarstwa domowego, gdyż studiuje i mieszka w Olsztynie, i otrzymuje od nich jedynie 300 zł miesięcznie na pokrycie części opłaty za mieszkanie. Wyjaśnił, że córka posiada konto bankowe studenckie, co pozwala na dokonywanie tańszych przelewów bankowych. Podał, że od trzech lat nie były przeprowadzane żadne operacje na jego rachunku bankowym, prócz naliczenia opłaty za jego prowadzenie. Oświadczył, że po opłaceniu tych należności będzie on zlikwidowany. Natomiast na rachunek żony wpływa tylko emerytura w kwocie 774,66 zł. Skarżący podniósł, że z emerytury żony i jego renty oraz zasiłku pielęgnacyjnego w łącznej kwocie 1481,47 zł miesięcznie nie da się zgromadzić żadnych oszczędności na kontach bankowych, czy oszczędności w innych formach. Argumentował też, że można pobrać darmowe wyciągi bankowe przez system online, ale nie posiadają komputera ani drukarki, nie mogą wiec wydrukować darmowych wyciągów, a inne wymagają opłat. Skarżący wniósł również o uwzględnienie jego inwalidztwa, które w obecnej chwili nie pozwala na podjęcie dodatkowej pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie uznał, iż sytuacja majątkowa wnioskodawcy uzasadnia przyznanie stronie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienie od wpisu sądowego od wniesionej skargi. Sąd zauważył bowiem, że na obecnym etapie postępowania są to jedyne koszty, które skarżący będzie musiał ponieść w celu rozpatrzenia jego skargi przez sąd. Sąd I instancji dodał również, że wojewódzki sąd administracyjny, badając legalność zaskarżonej decyzji, ma obowiązek wziąć pod uwagę każde naruszenie prawa, niezależnie od wniosków i zarzutów podniesionych przez stronę. Ma też obowiązek udzielać stosownych pouczeń dla strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika. Dlatego udział adwokata czy radcy prawnego w tym postępowaniu nie jest niezbędny. Dopiero na etapie postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wprowadzony został wymóg adwokacko-radcowski. Tym samym na obecnym etapie postępowania udział wnioskowanego adwokata nie jest konieczny. Okoliczność tę Sąd miał na uwadze, bowiem oceniając bieżącą sytuację materialną strony, uwzględnić należało, że miesięczny dochód rodziny to kwota 1481,47 zł netto. Ponadto Sąd podkreślił, iż w przypadku ewentualnych dodatkowych kosztów, skarżący będzie mógł złożyć kolejny wniosek, w którym Sąd będzie mógł rozważyć aktualne możliwości skarżącego co do poniesienia tych kosztów. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył M. M., wnosząc o ustanowienie adwokata z urzędu. . Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). Art. 246 § 1 P.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym - pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym - pkt 2 ). Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku, wykazać w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Zwrócić należy jednak uwagę, że w tym zakresie ciąży na niej obowiązek uprawdopodobnienia, a nie udowodnienia okoliczności uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy. Sąd I instancji przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący wykazał jednak okoliczności, które uzasadniają przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego M. M. w niniejszej sprawie wykazał, że nie ma dostatecznych środków również na poniesienie kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Dane dotyczące stanu majątkowego i rodzinnego skarżącego w sposób dostateczny wskazują, iż posiada ograniczone środki finansowe, które nie pozwalają na pokrycie tych kosztów. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący znajduje się w trudnej sytuacji majątkowej, uzasadniającej uwzględnienie jego wniosku o przyznanie prawa pomocy także w zakresie ustanowienie adwokata. Odnosząc się bowiem do zarzutu zażalenia obejmującego odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, należy stwierdzić, że nie ma w orzecznictwie jednolitości, co do stanowiska wyrażonego przez Sąd I instancji, że przy ustanowieniu profesjonalnego pełnomocnika z urzędu sąd powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. Biorąc pod uwagę, że przyznanie prawa pomocy, w tym ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony - racjonalne zdaje się być stanowisko, że wobec regulacji zawartej w art. 134 § 1, a także art. 140 § 1 P.p.s.a., ustanowienie takiego pełnomocnika winno być poprzedzone rozważeniem czy zachodzą uzasadnione obawy, że strony nie będą w stanie prawidłowo bronić swojego interesu w toczącym się postępowaniu (postanowienia NSA: z dnia 27 września 2004r., FZ 330/04, niepubl., oraz z dnia 28 września 2004 r., FZ 246/04, niepubl.). Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela jednak pogląd, że ustawodawca nie wprowadził takiego kryterium przyznawania prawa pomocy, jest to zatem przesłanka pozaprawna (por. np. postanowienie NSA z dnia 29 października 2009 r., sygn. akt II FZ 429/09, LEX nr 573506). Nie można się natomiast zgodzić z twierdzeniem Sądu I instancji, iż brak przymusu adwokackiego w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi kryterium odmowy przyznania prawa do korzystania z bezpłatnej pomocy prawnej adwokata. Taki argument nie może stanowić, zgodnie z obowiązującymi przepisami, przyczyny odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata, ponieważ w przepisach Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi brak jest przepisu odpowiadającego treścią art. 117 § 4 K.p.c., zgodnie z którym sąd uwzględni wniosek o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika dla strony, jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny. Ponadto oceniając wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu Sąd I instancji w żaden sposób nie odniósł się do kwestii wieku oraz ograniczeń zdrowotnych skarżącego, jak również do orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wykazane przez skarżącego dochody, biorąc pod uwagę wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego i zaspokojeniem niezbędnych potrzeb rodziny uzasadniają, przyznanie skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, to jest w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.