II GZ 153/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maria Jagielska po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia W. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 11 grudnia 2014 r. sygn. akt V SO/Wa 6/14 w zakresie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmowy prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata w sprawie z wniosku W. S. z dnia [...] maja 2014 r. o wymierzenie grzywny Ministrowi Finansów w trybie art. 55 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata i w tym zakresie przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 11 grudnia 2014 r. sygn. akt V SO/Wa 6/14 przyznał W. S. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego z urzędu. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd pierwszej instancji podał, że W. S. (dalej: skarżący) złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Postanowieniem z dnia 14 lipca 2014 r. referendarz sądowy zwolnił wnioskodawcę od kosztów sądowych, natomiast odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Powołując się na art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. dalej: p.p.s.a.) Sąd pierwszej instancji podkreślił, że prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba fizyczna wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd może natomiast zwolnić osobę fizyczną z części kosztów postępowania, jeśli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Zdaniem Sądu pierwszej instancji wniosek skarżącego zasługiwał na uwzględnienie jedynie w zakresie częściowym. Sąd przypomniał, że skarżący mieszka w Wielkiej Brytanii, gdzie samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe i utrzymuje się z zasiłku dla osób o niskich dochodach w wysokości 93,97 GBP na tydzień. Został zwolniony z opłaty czynszu za mieszkanie. W celu poprawy sytuacji materialnej w dniu [...] czerwca 2014 r. zaciągnął pożyczkę w kwocie 600 GBP. Mając na uwadze powyższe, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący wykazał niemożność poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i z tego względu został zwolniony od kosztów sądowych. W pozostałym zakresie Sąd pierwszej instancji uznał wniosek o przyznanie prawa pomocy za niezasadny zaznaczając, że przedmiotowa sprawa dotyczy wniosku o wymierzenie organowi grzywny za niezastosowanie się do obowiązków, o których mowa w art. 54 § 2 p.p.s.a., a więc niedochowanie 30-dniowego terminu do przekazania sądowi skargi wraz z aktami sprawy i odpowiedzią na skargę. Sprawa nie dotyczy sporu dotyczącego postępowania administracyjnego czy administracyjnego prawa materialnego, lecz wyłącznie realizacji obowiązku z art. 54 § 2 p.p.s.a. dlatego nie zachodzi potrzeba ustanowienia pełnomocnika profesjonalnego z urzędu, w sytuacji gdy strona samodzielnie sporządziła wniosek, a następnie złożyła go do Sądu inicjując w ten sposób skutecznie niniejsze postępowanie. W ocenie Sądu na obecnym etapie sprawy nie jest niezbędny udział profesjonalnego pełnomocnika. Sąd podkreślił, że przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika w dziesięciu innych sprawach. W sześciu z nich przedmiotem była odmowa stwierdzenia nieważności postanowienia (V SA/Wa 545/14, V SA/Wa 894/14, V SA/Wa 895/14, V SA/Wa 925/14, V SA/Wa 929/14, V SA/Wa 935/14), natomiast pozostałe cztery sprawy dotyczyły bezczynności w przedmiocie rozpoznania wniosku o stwierdzenie nieważności postanowienia (V SAB/Wa 6/14, V SAB/Wa 7/14, V SAB/Wa 9/14, V SAB/Wa 15/14). Sąd pierwszej instancji podkreślił, że w przeciwieństwie do rozpoznawanej sprawy merytoryczna ocena odmowy stwierdzenia nieważności postanowienia lub oceny bezczynności w przedmiocie rozpoznania wniosku o stwierdzenie nieważności postanowienia dotyczy w sposób bezpośredni sfery praw i obowiązków skarżącego. Zdaniem Sądu odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata na obecnym etapie nie pozbawi skarżącego możliwości wystąpienia z takim wnioskiem na dalszym etapie sprawy. W. S. zażaleniem zaskarżył powyższe postanowienie Sądu pierwszej instancji i wniósł o jego uchylenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. (pkt 1 i pkt 2) sąd może przyznać osobie fizycznej prawo pomocy w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przyznanie prawa pomocy jest uzależnione od inicjatywy dowodowej wnioskodawcy, który występując do sądu o zwolnienie od kosztów sądowych i o przyznanie pomocy prawnej z urzędu (prawo pomocy w zakresie całkowitym) powinien udowodnić, że jego sytuacja materialna uzasadnia zastosowanie wobec niego tego rodzaju instytucji. Wymóg ten wynika z art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnianiu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem lub radcą prawnym. Okoliczności podane we wniosku podlegają badaniu przez sąd pod kątem spełnienia kryteriów prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a. Oznacza to, że wojewódzki sąd administracyjny po analizie wniosku stwierdza, czy sytuacja wnioskodawcy odpowiada wymogom ustawowym i w przypadku pozytywnej weryfikacji wniosku postanawia o przyznaniu prawa pomocy. Sąd nie jest jednak związany zakresem żądania zawartym we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Tym samym, jeżeli strona wnosi o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zarówno zwolnienie od kosztów sądowych jak i ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego z urzędu, to sąd może częściowo uwzględnić wniosek, gdy przemawiają za tym okoliczności i dowody na ich poparcie przedstawione we wniosku. W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji przyznał prawo pomocy skarżącemu w części, zwalniając go od wpisu sądowego od wniosku o ukaranie grzywną Ministra Finansów w trybie art. 55 § 1 p.p.s.a., którego wysokość zgodnie z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.) wynosi 100 zł. Natomiast odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie obejmującym ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego z urzędu z uzasadnieniem tym, że udział pełnomocnika profesjonalnego nie jest niezbędny na tym etapie postępowania. Zdaniem Sądu pierwszej instancji ustanowienie pełnomocnika jest więc niecelowe w postępowaniu, którego skutkiem ma być wyłącznie zmobilizowanie organu do przekazania skargi wraz z aktami sprawy. Jednakże, według Sądu, nie zamknie to stronie drogi do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie na dalszym etapie sprawy, czyli przy rozpoznawaniu skargi. Powyższe stanowisko Sądu pierwszej instancji jest nie do zaakceptowania, bowiem celowość przyznania prawa pomocy nie została ujęta w art. 246 p.p.s.a. jako kryterium weryfikacji wniosku strony. Przesłanką warunkującą zastosowanie tego rodzaju instytucji przez sąd jest wyłącznie sytuacja finansowa wnioskodawcy i dopiero wynik jej analizy może być powodem przyznania prawa pomocy lub jej odmowy, ewentualnie przyznania prawa pomocy w zakresie mniejszym niż żądanie wnioskodawcy. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz w doktrynie przyjmuje się, że przyznanie stronie prawa pomocy w postaci ustanowienia pełnomocnika uzależnione jest jedynie od spełnienia przez nią przesłanek, o których mowa w art. 246 p.p.s.a. Rozstrzygnięcie o ustanowieniu pełnomocnika z urzędu nie może być uzależnione od wysokości przewidywanych kosztów ponoszonych przez Skarb Państwa czy też od oceny sądu o potrzebie udziału takiego pełnomocnika, gdyż ustawodawca nie uzależnił przyznania prawa pomocy od spełnienia tego kryterium (por. H. Knysiak – Molczyk, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz do art. 246, Lex Omega; por. postanowienie NSA z dnia 29 października 2009 r. sygn. akt II FZ 429/09). W związku z tym, Sąd pierwszej instancji uwzględniając wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych powinien był zastosować te same reguły oceny również w stosunku do pozostałej treści żądania skarżącego tj. wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Skoro Sąd pierwszej instancji uznał, że sytuacja majątkowa skarżącego uniemożliwia mu poniesienie kosztów wpisu sądowego w wysokości 100 zł, to konsekwentnie, należało przyjąć, że nie jest on w stanie ponieść kosztów związanych z reprezentowaniem go przez pełnomocnika profesjonalnego w postępowaniu o ukaranie organu grzywną w trybie art. 55 § 1 p.p.s.a., które hipotetycznie mogą przewyższać wydatki z tytułu wpisu sądowego. Słusznie zauważa Sąd pierwszej instancji, że skarżący będzie mógł jeszcze wystąpić z wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego w postępowaniu głównym, którego przedmiotem będzie rozpoznanie skargi, jednakże, co należy podkreślić, istnienie takiej możliwości nie może uzasadniać odmowy przyznania tego rodzaju ochrony procesowej w postępowaniu sądowym prowadzonym na podstawie art. 55 § 1 p.p.s.a. Postępowanie z wniosku o wymierzenie grzywny jest bowiem postępowaniem odrębnym w rozumieniu art. 63 p.p.s.a. od wszczętego i zawisłego już postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej. Takie stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w składzie 7 sędziów w uchwale z dnia 7 kwietnia 2008 r. sygn. akt II FPS 1/08 (publik. ONSAiWSA z 2008 r. nr 3, poz.42), w której stwierdzono, że pomimo, iż postępowanie to ma charakter represyjno-dyscyplinujący organ, to jest ono pośrednio związane z postępowaniem w sprawie ze skargi, gdyż "celem grzywny jest jedynie przymuszenie organu do wykonania obowiązków. Te zaś z przedmiotem postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej nie pozostają w żadnym związku. Można więc (...) zasadnie twierdzić, że przedmioty postępowań są odmienne, gdyż postępowanie (...) to nie zmierza do oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu, czy czynności z zakresu administracji publicznej". Dodatkowo na postanowienie wydane w trybie art. 55 § 1 p.p.s.a. służy stronie zażalenie (art. 194 § 1 pkt 10 p.p.s.a.). Reasumując, odrębność postępowania w sprawie o wymierzenie organowi grzywny od postępowania w sprawie ze skargi powoduje, że sąd rozpoznając wniosek strony o przyznanie prawa pomocy powinien stosować te same kryteria oceny wniosku, które zostały określone w art. 246 p.p.s.a. bez względu na to czy postępowanie, którego dotyczy wniosek jest postępowaniem głównym czy też postępowaniem mającym tzw. charakter "incydentalny". Z wymienionych przyczyn, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie w przedmiocie odmowy ustanowienia adwokata z urzędu i w tym zakresie przekazał wniosek Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. do ponownego rozpoznania, z uwzględnieniem uwag wyżej omówionych.