II FZ 2085/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M.G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 24 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Ol 361/14 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi M.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia 11 lutego 2014 r., nr [...] w przedmiocie zwolnienia w podatku rolnym postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 24 listopada 2014 r., I SA/Ol 361/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił M.G. (dalej: skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi skarżącego na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia 11 lutego 2014r., nr [...], w przedmiocie odmowy zastosowania zwolnienia w podatku rolnym. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 2 i art. 244 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/. 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Wnioskiem z dnia 1 października 2014 r. skarżący zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Ze złożonego przez skarżącego formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką i ojcem. Skarżący podał, że posiada nieruchomość rolną o powierzchni 21,92 ha. 2.2. Pismem z dnia 15 października 2014 r. skarżący został wezwany do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie dodatkowych wyjaśnień dotyczących posiadania inwentarza żywego i martwego, dopłat rolniczych i stanu rachunku bankowego. Skarżący nie nadesłał żądanych wyjaśnień. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie (Sądu pierwszej instancji): Odmawiając przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, WSA w Olsztynie stwierdził, że przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Z ustalonego stanu faktycznego nie wynika, że skarżący nie jest w stanie ponieść wydatków związanych z opłatami sądowymi i z ustanowieniem adwokata. Zawarte w art. 246 §1 p.p.s.a. sformułowanie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że to na wnoszącym wniosek o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek udowodnienia, iż znajduje się on w tej szczególnej sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Skarżący nie wykazał spełnienia ustawowych przesłanek do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Celem instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest zagwarantowanie stronie konstytucyjnego prawa do sądu ustanowionego w art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.; dalej: Konstytucja RP). Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Skarżący do takich osób nie należy. 4. Stanowisko skarżącego w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na ww. postanowienie WSA w Olsztynie, skarżący stwierdził, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania i wniósł o: (1) uchylenie ww. postanowienia WSA w Olsztynie w całości, (2) przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, (3) zasądzenie kosztów postępowania. Uzasadniając zażalenie skarżący podniósł, co następuje: "Nie jestem w stanie ponieść kosztów o które wnioskuję. Prowadzę gospodarstwo rolne w J. Zaznaczam, że dochody w gospodarstwie rolnym nie zdarzają się w stałych terminach, cały czas zależą od płatnika i terminów w jakich oni dokonują zapłaty. A często są opóźnione i następuje zwłoka w zapłacie, co ma z kolei wpływ na moją sytuację finansową, a konkretnie na brak środków pieniężnych. Ponadto i tak środki te są w ciągłym obrocie, gdyż tego wymaga cykliczna produkcja rolna. Czyli nie mam środków by zapłacić opłaty sądowe, gdyż to z kolei wpływa na możliwość wykonywania kolejnych działań w moim gospodarstwie rolnym, a co jest związane z ciągłością pracy gospodarstwa. A ponadto załączam na to dowody, które potwierdzają, że mój stan rodzinny i majątkowy jest uniemożliwia mi pokrycie kosztów, bez trwałego uszczerbku dla utrzymania mnie i mojej rodziny". Skarżący załączył do wniesionego zażalenia: (a) wyciąg z rachunku bankowego z dnia 1 grudnia 2014 r., względem którego oświadczył, że zgromadzone na nim środki "stanowczo niewystarczająca na utrzymanie mnie, mojej rodziny i pokrycie tak wysokich kosztów"; (b) decyzję z dnia 18 marca 2014 r., nr [..., w sprawie przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, obrazującą przyznanie na rok 2013 kwoty 39.694,93 zł; skarżący oświadczył przy tym, że "przyznana kwota w wysokości 39.694,93 zł jest znacznie wyższa, gdyż doliczono tu dodatkową powierzchnię 10 ha - nieużytki, które ja w porozumieniu w gminą Jeziorany miałem wykosić i dlatego przyznano mi dotację w kwocie wyższej niż wynosi powierzchnia mojego gospodarstwa rolnego; (c) oświadczenia z dnia 1 grudnia 2014 r. dotyczące kosztów produkcji oraz oświadczenie przyznania dotacji i wielkości gospodarstwa rolnego; (d) umowę użyczenia nr [...], umowę dzierżawy nr [...] i umowę dzierżawy o nr [...]. Ponadto skarżący oświadczył, że załączył wykaz-raport stanu pogłowia świń w gospodarstwie oraz zestawienie wartości środków technicznych, jednakże dokumentów tych nie zawierają akta sprawy. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji odpowiada prawu, w związku z tym zażalenie podlega oddaleniu. Prawidłowo Sąd pierwszej instancji ocenił, że skarżący uchylając się od przedłożenia dokumentów źródłowych, wskazanych w wezwaniu do nadesłania dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń (k. 92 akt sądowych), do czego był zobowiązany na podstawie art. 255 p.p.s.a., nie wykazał zasadności przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Jednocześnie przedłożone na etapie odwoławczym, wraz z zażaleniem, dokumenty źródłowo pozwalają zrekonstruować sytuację materialną skarżącego i ocenić, że nie spełnia on warunków przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. 5.2. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie całkowitym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Dopiero zestawienie z sobą indywidualnej sytuacji majątkowej strony i konkretnych kosztów sądowych w danym postępowaniu sądowoadministracyjnym pozwala na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. O ile sąd jest w stanie określić wysokość kosztów sądowych na danym etapie postępowania, to dla zrekonstruowania drugiego elementu powyższego porównania, tj. sytuacji majątkowej wnioskodawcy, kluczowe jest prawidłowe, precyzyjne i nie budzące wątpliwości zobrazowanie swojej kondycji finansowej przez wnoszącego o przyznanie prawa pomocy. 5.3. Prawidłowo w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji zbadał zasadność przyznania skarżącemu prawa pomocy, analizując jego sytuację majątkową, zobrazowaną w oświadczeniach zawartych w formularzu urzędowym PPF. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę Sądu pierwszej instancji, że skarżący pomimo ww. wezwania i zawarcia w nim pouczenia o negatywnych skutkach niezastosowania się do niego, nie udokumentował swojej sytuacji majątkowej. Niezastosowanie się do wezwania Sądu pierwszej instancji, skierowanego do skarżącego w trybie art. 255 p.p.s.a. powoduje, że materiał dowodowy był niekompletny, a w rezultacie wątpliwości co do oświadczeń skarżącego pozostały niewyjaśnione. Tym samym WSA w Olsztynie zasadnie odmówił skarżącemu zaskarżonym postanowieniem przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. 5.4. Przedłożone przez skarżącego wraz z zażaleniem dokumenty źródłowe uzasadniają ocenę, że jego obecna sytuacja materialna nie uzasadniania zastosowania względem niego wyjątkowej instytucji prawa pomocy, bowiem jest on w stanie unieść ciężar kosztów postępowania. W sytuacji skarżącego znajduje zastosowanie art. 199 p.p.s.a. Na obecnym etapie postępowania jedynymi kosztami sądowymi jest potencjalny wpis od skargi kasacyjnej, który w sprawie skarżącego wyniesie 250 zł. Skarżący dysponuje środkami pieniężnymi pozwalającymi mu pokryć powyższy koszt sądowy oraz koszt ewentualnej pomocy profesjonalnego pełnomocnika przy sporządzeniu skargi kasacyjnej. Na rachunku bankowym skarżącego znajduje się kwota 3.655,55 zł (k. 106 akt sądowych), w listopadzie 2014 r. skarżący uzyskał przychód w kwocie 7.158,85 zł i 14.227,19 zł (k. 104 i 107 akt sądowych), a ponadto ww. decyzją 18 marca 2014 r. przyznano mu kwotę 39.694,93 zł w ramach wsparcia bezpośredniego (skarżący jest jedynym adresatem tej decyzji, zatem cała powyższa kwota została przekazana do jego dyspozycji). Należy zauważyć, że kwota wsparcia bezpośredniego pokrywa całkowicie koszty prowadzenia gospodarstwa rolnego, które skarżący wskazał w oświadczeniu z dnia 1 grudnia 2014 r.: 6.585,33 zł (środki produkcji w tym naprawa maszyn) + 14.194,33 zł (paliwo do maszyn rolniczych) + 8.750 zł (koszt koszenia zboża: 35 godzin x 250 zł – koszt koszenia przez 1 godzinę) = 29.529,66 zł. Pozostaje tym samym kwota 10.165,27 zł do swobodnego zadysponowania. Zestawienie przychodów skarżącego z kosztami miesięcznego utrzymania rodziny (1.200 zł + rachunki wskazane w ww. oświadczeniu z dnia 1 grudnia 2014 r. – k. 114 akt sądowych) także prowadzi do wniosku, że wbrew twierdzeniom skarżącego, jest on w stanie udźwignąć koszty postępowania sądowoadministracyjnego. Prowadzona przez niego działalność rolnicza (w tym uzyskiwane wsparcie bezpośrednie) i związana z nią struktura przychodów pozwala, pomimo nieregularności przychodu, na poczynienie oszczędności zabezpieczających egzystencją skarżącego i jego rodziny. Ponadto, wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu, skarżący także na etapie postępowania odwoławczego nie przedłożył dokumentów obrazujących zasoby prowadzonego gospodarstwa rolnego (tj. inwentarza żywego i martwego), czym skarżący nadal uchybia obowiązkowi nałożonemu na niego na mocy art. 255 p.p.s.a. Reasumując, sytuacja majątkowa skarżącego nie uzasadniania zwolnienia go z obowiązku partycypowania w kosztach postępowania, tym samym zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem postanowienie WSA w Olsztynie odpowiada prawu (w szczególności normie zawartej w art. 199 i art. 246 § 1 p.p.s.a.). Odmienna ocena naruszyłaby zasadę sprawiedliwości, która jako ogólna zasada ustrojowa i zasada orzekania sądowego wyrażona została w art. 2 Konstytucji RP. Uwzględniając tę zasadę, nie można zaakceptować próby ochrony majątku prywatnego kosztem ogółu społeczeństwa w sytuacji, w której przepis prawa (art. 199 p.p.s.a.) wyraźnie wskazuje podmiot, który powinien ponieść wskazane tam koszty postępowania sądowego. Przepis prawa nie obarczył co do zasady kosztami postępowania sądowoadministracyjnego społeczeństwa, więc działanie w celu uniknięcia obowiązku partycypowania w ww. kosztach dla zabezpieczenia partykularnego interesu finansowego, w sytuacji gdy kondycja majątkowa wnioskodawcy nie jest wyjątkowa, godzi w sprawiedliwość społeczną. 5.5. W związku z przedstawionymi okolicznościami sprawy i po zapoznaniu się z dokumentami przedłożonymi wraz z zażaleniem, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił je na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.