I FZ 501/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Małgorzata Niezgódka-Medek po rozpoznaniu w dniu 13 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 listopada 2014 r. sygn. akt III SA/Wa 1827/14 przyznające prawo pomocy w zakresie ustanowienia adwokata i zwolnienia od wpisu od skargi ponad kwotę 1000 zł oraz odmawiające przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie w sprawie ze skargi P. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 11 kwietnia 2014 r. nr ... w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2007 i 2008 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Zażalenie P. R. dotyczy postanowienia z dnia 21 listopada 2014 r., sygn. akt III SA/Wa 1827/14, w którym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 3 i 5, art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej "Ppsa" przyznał P. R. prawo mocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi ponad kwotę 1000 zł oraz ustanowienia adwokata z urzędu. Sąd pierwszej instancji oddalił natomiast wniosek w pozostałym zakresie, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z przedstawionego przez Sąd pierwszej instancji stanu sprawy wynikało, że skarżący w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazał, iż nie posiada żadnego majątku, jest osobą bezrobotną oraz zamieszkuje wraz z konkubiną i córką. Konkubina utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę wynoszącego 1.450 zł. Jest ono przeznaczone na utrzymanie córki. Skarżący przedstawił zeznanie podatkowe za 2013 r. oraz informację PIT-11 swoją i konkubiny. Przesłał również dokumenty obrazujące wydatki, wyciąg bankowy z rachunku konkubiny. Nadto oświadczył, że nie posiada tytułu prawnego do zajmowanego lokalu. Jest zameldowany pod domowym adresem, a rachunki przychodzą na jego matkę i są płacone na połowę. Skarżący wskazał również, że córka korzysta z bezpłatnych obiadów w szkolnej stołówce. Podkreślił, że konkubina często pożycza pieniądze od rodziny. Jednocześnie on sam nie posiada konta bankowego a wszystkie jego dochody pochodzą z pracy "na czarno", zatem nie jest w stanie ich udokumentować. Odnosząc się do wpłaty na konto konkubiny skarżący wyjaśnił, że jest to rata pożyczki, którą zaciągnęła ona na okres siedmiu lat. Skarżący przedstawił kserokopie rachunków za gaz, prąd i wodę wystawionych na jego matkę, zaświadczenie o zarobkach konkubiny, odcinek dodatku mieszkaniowego dla skarżącego z OPS L., decyzję przyznającą córce pomoc w zakresie dożywiania oraz zeznania PIT-37 skarżącego i jego konkubiny. Oświadczył również, że ani on ani konkubina nie uzyskują dochodów z pracy dorywczej. Wskazując na motywy swojego orzeczenia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący przedłożył wszystkie wymagane przez Sąd dokumenty i wyjaśnienia, z których wynikało, iż jego sytuacja materialna jest trudna i nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wątpliwości Sądu wzbudziła natomiast niekonsekwencja oświadczeń skarżącego dotycząca prowadzonej pracy zarobkowo-dorywczej. Z treści sprzeciwu skarżącego wynikało bowiem, że podejmuje on taką działalność, przy czym określa ją mianem "pracy na czarno", natomiast z oświadczenia datowanego na 27 października 2014 r. wynikało, że ani skarżący ani jego konkubina nie uzyskują żadnych środków z pracy zarobkowo-dorywczej. Zdaniem Sądu, powyższe wyjaśnienia pozostawały ze sobą w sprzeczności, szczególnie wobec faktu wpłaty dokonanej przez skarżącego na rachunek konkubiny w kwocie 503 zł w dniu 24 lipca 2014 r. Sąd podkreślił, że ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów nie wynikała żadna okoliczność (np. zły stan zdrowia), która uniemożliwiałaby skarżącemu próby podjęcia pracy zarobkowej. Trudno zaś wyobrazić sobie, że skarżący mając świadomość złego stanu rodzinnych finansów, nie podejmował jakiejkolwiek pracy –choćby dorywczej. Zdaniem Sądu, powyższe okoliczności mogły budzić wątpliwości, czy skarżący wykazał wszystkie, nawet sporadyczne źródła utrzymania rodziny. Z tych względów Sądu uznał, że pomimo wykazanej trudnej sytuacji finansowej, nie było możliwe przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Na powyższe orzeczenie skarżący złożył zażalenie, w którym wniósł o doprecyzowanie uzasadnienia oraz o dokonanie rozstrzygnięcia w sprawie zaskarżonego postanowienia, gdyż Sąd opierając się na dowodach zgromadzonych w dwóch równoległych sprawach dotyczących skarżącego (identyczne dokumenty) doprowadził do różnych rozstrzygnięć, częściowo korzystnych dla strony. Skarżący wyjaśnił, że w sprawie o sygn. akt III SA/Wa 2723/14 postanowieniem z dnia 27 listopada 2014 r. zwolniono skarżącego z kosztów sądowych w całości oraz odmówiono przyznania adwokata. Skarżący podkreślił, że taki stan rzeczy doprowadza do chaosu prawnego i dezorientuje skarżącego. Wnioski poczynione przez Sąd pierwszej instancji w tych dwóch sprawach są sprzeczne i powodują, że skarżący ma problem w ich ocenie prawnej oraz w zrozumieniu intencji Sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie jest zasadne. Instytucja prawa pomocy ma za zadanie zapewnienie prawa do sądu podmiotom, dla których ponoszenie kosztów procesu stanowiłoby istotną barierę tamującą dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Z tego też względu, osoby znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej mają prawo ubiegać się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie z kosztów i ustanowienie pełnomocnika (art. 245 § 2 Ppsa), lub w zakresie częściowym, określonym w art. 245 § 3 i 4 Ppsa). Przyznanie prawa pomocy zarówno w zakresie całkowitym jak i częściowym jest jednak obwarowane określonymi warunkami, co wynika z faktu, że instytucja ta stanowi jednak formę dofinansowania ze środków budżetowych, a zatem ze środków pochodzących od ogółu podatników. Z tej też przyczyny powinna być stosowana w sytuacjach wyjątkowych, a zatem wobec osób, które obiektywnie nie są w stanie samodzielnie partycypować w kosztach postępowania sądowego. Wymogi, o który mowa powyżej, w przypadku osób fizycznych, zostały przez ustawodawcę ujęte w formie przesłanek pozytywnych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 Ppsa. W oparciu o jego treść, przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy dana osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W niniejszej sprawie wątpliwości budzi orzeczenie przez Sąd pierwszej instancji, że skarżący spełnia jedynie wymogi przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Nie przesądzając powyższej kwestii wypada zauważyć, że w aktach znajdują się dokumenty świadczące o trudnej sytuacji skarżącego, którą należałoby poddać ponownej analizie w kontekście ewentualnego przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Abstrahując od niewyjaśnionej okoliczności podejmowania prac dorywczych warto bowiem wskazać, że stosowne instytucje badały sytuację materialną rodziny skarżącego w oparciu o wywiad środowiskowy, na podstawie którego przyznały pomoc w postaci dodatku mieszkaniowego oraz bezpłatnych obiadów dla córki. Instytucje te mogły więc zapoznać się bezpośrednio z sytuacją materialną skarżącego, która stanowi zasadniczy przedmiot analizy również w niniejszym postępowaniu wpadkowym. Sąd winien mieć ponadto na względzie fakt, że konkubina skarżącego pracując w charakterze salowej w ośrodku opiekuńczo-leczniczym otrzymuje skromne wynagrodzenie, z którego nie sposób utrzymać trzyosobową rodzinę. Jeśli zatem skarżący podejmuje nawet prace dorywcze, to Sąd na podstawie zebranego materiału dowodowego winien rozważyć, czy jest możliwe, aby część uzyskiwanych w ten sposób środków przeznaczył na koszty sądowe. Biorąc pod uwagę obiektywne przesłanki (fakt korzystania z pomocy społecznej, niskie dochody konkubiny, konieczność utrzymania dziecka w wieku szkolnym) można mieć bowiem wątpliwość, czy nie odbędzie się to kosztem podstawowego utrzymania skarżącego oraz jego rodziny. Odwołując się do argumentacji zażalenia należy zgodzić się z jego autorem, że orzeczenia w sprawie niniejszej oraz w sprawie III SA/Wa 2723/14 zostały wydane w analogicznym stanie faktycznym i prawnym. W związku z tym należy podzielić wątpliwości skarżącego wyrażone w tej kwestii, albowiem w państwie prawa nie powinna mieć miejsca sytuacja, w której ten sam sąd, w identycznych sprawach, podejmuje niejednolite rozstrzygnięcia. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa orzekł jak w sentencji.