II SA/Wa 1957/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędziowie WSA Adam Lipiński, Andrzej Kołodziej, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Maria Zawada, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 sierpnia 2014 r. sprawy ze skargi S. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku S. K. z dnia [...] stycznia 2013 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał, że ze zgromadzonej w aktach dokumentacji wynika, iż na przestrzeni 48 lat życia S. K. udokumentował łączny okres ubezpieczenia wynoszący 16 lat, 7 miesięcy i 17 dni. Następnie Prezes ZUS zwrócił uwagę, że w 10-leciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, jak i przed zgłoszeniem wniosku o świadczenie w drodze wyjątku, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – wnioskodawca udokumentował jedynie 2 lata, 5 miesięcy i 28 dni tych okresów. W ocenie organu istotne jest również to, że w latach 2001 – 2003 oraz 2006 – 2010 S. K. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. Zestawiając powyższe okoliczności, organ stwierdził, że w rozpoznanej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w ustalonych okresach przerw w ubezpieczeniu nie orzeczono wobec wnioskodawcy całkowitej niezdolności do pracy. Nie wykazano również żądnych innych szczególnych okoliczności uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu zatrudnienia i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy S. K. podniósł, że spełnia wszystkie przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wskazał, że posiada orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane w dniu [...] lipca 2012 r., na mocy którego został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności i uznany za niezdolnego do pracy. Wyjaśnił, że lekarz orzecznik - specjalista [...] rozpoznał u niego stan [...]. Ze względu na stan zdrowia nie może podjąć pracy. Nie posiada też niezbędnych środków utrzymania. Jego jedynym źródłem utrzymania jest zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 153 zł miesięcznie. Wyjaśnił również, że od 1986 r. do 2011 r. pozostawał w różnych formach zatrudnienia. Z uwagi na panującą sytuację na rynku pracy częściowo świadczył pracę w oparciu o umowy cywilnoprawne. Wskazał również, powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie jest uzależnione od długości stażu ubezpieczeniowego, a konieczne jest dokonanie oceny okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania prawa do renty na zasadach ogólnych. W wyniku rozpoznania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes ZUS decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] czerwca 2013 r. W ocenie organu, w przypadku S. K. nie istnieją żadne szczególne okoliczności, na skutek których nie nabył on uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Prezes ZUS wyjaśnił przy tym, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Prezes ZUS powtórzył wcześniejsze ustalenia co do okresu składkowego i nieskładkowego S. K. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, organ wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Organ uznał także, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem w okresach: od 19 grudnia 2001 r. do 2 listopada 2003 r. oraz od 23 kwietnia 2006 r. do 20 października 2010 r. nie była wobec S. K. orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Podkreślił przy tym, że komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...] października 2012 r. ustaliła, iż wyżej wymieniony jest całkowicie niezdolny do pracy od dnia [...] maja 2012 r. do dnia [...] września 2013 r. Ponadto Prezes ZUS wyjaśnił, że wykonywanie pracy na podstawie umów cywilnoprawnych bez objęcia ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym było świadomym wyborem skarżącego i nie może być traktowane jako okoliczność usprawiedliwiająca brak uzyskania uprawnień do świadczenia. Fakt ten nie może być uznany za zdarzenie wyjątkowe i niezależne od ubezpieczonego i przez to nie może stanowić okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Podniósł również, że niemożność podjęcia pracy ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy oraz podnoszone przez skarżącego trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie S. K. wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, poprzez przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. W uzasadnieniu skargi skarżący powtórzył argumentację zawartą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazując, że spełnia wszystkie przesłanki konieczne do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę, Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.). Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie może być więc sama trudna sytuacja materialna wnioskodawcy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do świadczenia w trybie zwykłym na skutek szczególnych okoliczności. Z brzmienia art. 83 ust. 1 wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W przypadku skarżącego nie można bowiem stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Kwestią decydującą o braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym były przerwy, jakie wystąpiły w ubezpieczeniu skarżącego od 19 grudnia 2001 r. do 2 listopada 2003 r. oraz od 23 kwietnia 2006 r. do 20 października 2010 r. Na przestrzeni 47 lat życia – na dzień ustalenia całkowitej niezdolności do pracy – posiadał on łączny okres ubezpieczenia wynoszący 16 lat, 7 miesięcy i 17 dni. W 10-leciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – skarżący udokumentował jedynie 2 lata, 5 miesięcy i 28 dni tych okresów. Organ prawidłowo ocenił, iż przerwy w zatrudnieniu skarżącego nie powstały wskutek okoliczności, na które zainteresowany nie miał wpływu. Brak aktywności zawodowej S. K. powiązanej z odprowadzaniem składek na ubezpieczenie społeczne nie był wynikiem jego całkowitej niezdolności do pracy, co znajduje potwierdzenie w orzeczeniu komisji lekarskiej ZUS z [...] października 2012 r. Skarżący został bowiem uznany za całkowicie niezdolnego do pracy dopiero od [...] maja 2012 r. Stan jego zdrowia nie stanowił zatem przeszkody w zatrudnieniu. Nie istnieją również żadne inne okoliczności usprawiedliwiające okresy przerw w ubezpieczeniu skarżącego, które możnaby uznać za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Usprawiedliwieniem takim nie może być fakt podejmowania przez skarżącego pracy na podstawie umów cywilnoprawnych, bez odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Zaznaczyć należy, że świadome zatrudnianie się bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek nie może być uznane za okoliczność uniemożliwiającą nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego. Jest to bowiem wynik takiego, a nie innego wyboru osoby decydującej się na tego rodzaju postępowanie, która winna liczyć się też z jego prawnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczeń społecznych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 kwietnia 2001 r., sygn. akt II SA 3238/00, Lex nr 50999). Stan zdrowia skarżącego niewątpliwie uniemożliwia mu podjęcie jakiejkolwiek pracy. Okoliczność ta nie może jednak stanowić wyłącznej przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Ponadto niezdolność do pracy, która pojawiła się u skarżącego od 2012 r., była skutkiem nagłego zdarzenia – [...]. Obecny stan zdrowia skarżącego nie może zatem w żaden sposób usprawiedliwiać jego krótkiego stażu ubezpieczeniowego. Jak już wskazano powyżej, przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne obejmują bowiem okresy, w których skarżący był zdolny do pracy. W przypadku skarżącego nie istnieją więc żadne szczególne okoliczności, na skutek których nie nabył on uprawnień do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Nie ulega wątpliwości, że skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Trudna sytuacja materialna nie wystarcza jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne. Jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej nawet, gdy są one uzasadnione. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] czerwca 2013 r. odpowiadają prawu. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.