I FZ 423/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Grażyna Jarmasz, , , po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia I. C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 23 września 2014 r. sygn. akt III SA/Gl 910/14 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi I. C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 15 kwietnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 23 września 2014 r., sygn. akt III SA/Gl 910/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił przyznania I. C. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 15 kwietnia 2014 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji, podkreślając wyjątkowość instytucji prawa pomocy i obowiązek udzielenia przez wnioskodawcę żądanych przez sąd informacji niezbędnych do oceny zdolności płatniczych strony chcącej z prawa pomocy skorzystać, uznał, że wniosek skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż strona nie wykazała źródła, z którego pokrywa koszty utrzymania. Sąd zwrócił uwagę, że skarżąca wykazała, iż jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku od 29 marca 2011 r. oraz że nie prowadzi aktualnie działalności gospodarczej, zatem nie pokrywa kosztów utrzymania z wynagrodzenia za pracę ani z działalności gospodarczej. Poza enigmatycznym stwierdzeniem o korzystaniu z pomocy rodziny i znajomych wnioskodawczyni nie przedstawiła jednak żadnych bliższych danych w tym względzie (poza informacją o zamieszkiwaniu na zasadzie grzecznościowego i nieformalnego porozumienia u bliżej nieokreślonej znajomej osoby, która odmówiła udostępniania jakichkolwiek dokumentów związanych z mieszkaniem). Zdaniem Sądu w sytuacji, gdy cały majątek skarżącej – zgodnie z jej oświadczeniem – sprowadza się do zajętego przez komornika udziału we własności nieruchomości, a nadto skarżąca jest zadłużona na znaczną kwotę, można założyć, że dysponuje ona innymi dochodami, nieujawnionymi w treści formularza. Zaznaczając, że obowiązek przedłożenia na żądanie sądu informacji niezbędnych do oceny zdolności płatniczych wnioskodawcy dotyczy również takich okoliczności, które w normalnych okolicznościach zalicza się do szeroko rozumianych kwestii prywatnych, Sąd stwierdził, że nie można przyjąć – wyłącznie na podstawie samego oświadczenia skarżącej – domniemania, że w całości korzysta ona z pomocy nieokreślonego kręgu osób, skoro nie wskazała ona danych personalnych tych osób ani też tytułu, rodzaju i zakresu pomocy. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca wniosła o jego zmianę i przyznanie prawa pomocy zgodnie ze złożonym wnioskiem, zarzucając naruszenie art. 255 w zw. z art. 258 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a."). W uzasadnieniu zażalenia strona wskazała, że wbrew twierdzeniom zawartym w zaskarżonym postanowieniu przedłożyła dokumenty, z których w sposób niebudzący wątpliwości wynika, że spełnia ona przesłanki przyznania prawa pomocy, a zatem niezasadne jest żądanie od niej przedstawiania kolejnych dokumentów. Bezpodstawne jest też zobowiązywanie skarżącej do przedkładania oświadczeń złożonych przez osoby najbliższe lub znajomych pomagających jej w zaspokajaniu potrzeb życiowych i mieszkaniowych. Skarżąca przedstawiła wystarczające dowody potwierdzające jej ciężką sytuację materialną, a zdobycie przez nią środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe, co powoduje, że odmowa przyznania jej prawa pomocy pozbawia ją konstytucyjnego prawa do sądu. Istotne w ocenie strony jest to, że przedłożyła ona zaświadczenie o posiadaniu statusu bezrobotnej. Ponieważ skarżąca nie osiągnęła żadnych dochodów, nie składała zeznania rocznego PIT, nie prowadzi też żadnej działalności gospodarczej ani nie posiada majątku pozostałego po takiej działalności. Skarżąca przedstawiła dokumenty wskazujące na jej wielomilionowe zadłużenie oraz wielość toczących się egzekucji, które od wielu lat pozostają bezskuteczne (ostatnie częściowe – w niewielkim stopniu – zaspokojenie wierzycieli miało miejsce w 2009 r.). Zdaniem skarżącej ocena jej rzeczywistego stanu majątkowego była możliwa na podstawie przedłożonych przez nią dokumentów, a Sąd stwierdził, że skarżąca nie posiada żadnych źródeł utrzymania i majątku, co sprawia, że nieprzyznanie prawa pomocy świadczy o wewnętrznej sprzeczności stanowiska WSA. Za istotne strona uznała też to, że wyjaśniła, że korzysta z pomocy rodziny w utrzymaniu oraz mieszka w użyczonym jej grzecznościowo przez znajomego pokoju. Zdaniem skarżącej trudno w takiej sytuacji wymagać od niej, by udostępniała dokumenty związane z mieszkaniem jej znajomego. Podobnie samo stwierdzenie o pomocy najbliższej rodziny świadczy o tym, że pomoc ta nie musi mieć żadnego tytułu i jest pomocą bezinteresowną – został Sądowi wskazany zakres i rodzaj tej pomocy, tj. pomoc w utrzymaniu (zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych). Strona podkreśliła, nie może zmusić żadnej z osób udzielających jej pomocy do składania oświadczeń, czego bezpodstawnie domaga się od niej Sąd. Działanie Sądu w tym zakresie budzi poważne wątpliwości, zwłaszcza że podstawy do zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych wynikają ze złożonych przez nią dokumentów, a dobrowolnie pomagające jej osoby nie mają obowiązku uiszczania za nią kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 P.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z art. 246 § 1 P.p.s.a., w którym mowa o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej (zarówno w zakresie całkowitym, jak i częściowym), wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej takiego prawa. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Z kolei z art. 255 P.p.s.a. wynika, że przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd nie jest ograniczony do analizy złożonego na formularzu PPF wniosku i zawartych w nim oświadczeń, lecz jest uprawniony – w przypadku uznania tychże oświadczeń za niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości oraz stanu rodzinnego strony, a także w przypadku, gdy oświadczenia te budzą wątpliwości – do zobowiązania wnioskodawcy do złożenia na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony. Uchylenie się wnioskodawcy od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uniemożliwia przeprowadzenie oceny jego stanu majątkowego w taki sposób, by można było jednoznacznie stwierdzić, że sytuacja, w której strona się znalazła, wypełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 lub 2 P.p.s.a., co z kolei należy interpretować na niekorzyść wnioskodawcy. Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny zasadnie odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy, gdyż nie wykazała ona, że spełnia przesłanki konieczne do skorzystania z tej instytucji. Wynika to z tego, że skarżąca nie wykazała w sposób niebudzący wątpliwości, jaka jest jej sytuacja majątkowa. Należy przede wszystkim wskazać, że w przedmiotowej sprawie bez wątpienia został zastosowany tryb, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a., niewątpliwie też ciążącego na wnioskodawcy na mocy tego przepisu zobowiązania skarżąca nie wykonała w całości. Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekał więc na podstawie materiału, w którym dane co do sytuacji majątkowej wnioskodawcy są niepełne, a w takiej sytuacji ocena oświadczeń skarżącej i tych dokumentów, które zostały przez nią złożone nie mogła być miarodajna, a w konsekwencji rzeczywisty stan możliwości płatniczych skarżącej w dalszym ciągu budzi wątpliwości. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że powodem oddalenia wniosku strony była niemożność pełnego zweryfikowania przez Sąd pierwszej instancji zdolności płatniczych skarżącej z uwagi na uchylenie się przez nią od przedłożenia części dokumentów, o które została wezwana. Analiza akt sprawy wskazuje przy tym, że nie przedłożono nie tylko oświadczeń osób, z których pomocy ma korzystać skarżąca, ale także zaświadczenia wskazującego, że nie była ona zobowiązania do składania zeznania podatkowego w 2013 r. (z uwagi na brak dochodów podlegających opodatkowaniu) oraz zaświadczenia z ZUS-u potwierdzającego nieodprowadzanie składek. O ile istotnie niemożliwe może być np. przedłożenie dokumentów obrazujących wydatki ponoszone na utrzymanie domu przez osobę goszczącą skarżącą, czy uzyskanie zaświadczenia o osobach w tym miejscu zameldowanych, o tyle nieprzedłożenie zaświadczeń od organu podatkowego i z ZUS-u nie może być uznane za usprawiedliwione. Nie ma znaczenia, że w ocenie skarżącej żądanie tych dokumentów było niezasadne z uwagi na posiadanie przez nią statusu osoby bezrobotnej. Wymaga podkreślenia, że to do referendarza/sądu należy decyzja, jakie dokumenty mogą być przydatne do zobrazowania sytuacji majątkowej wnioskodawcy, a wystosowane w trybie art. 255 P.p.s.a. wezwanie powinno być (w miarę możliwości skarżącej) wypełnione w całości. Ocena, czy dane informacje będą konieczne do stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki do przyznania prawa pomocy, nie należy do wnioskodawcy, który powinien być świadomy, że niewypełnienie (mimo takiej możliwości) wezwania naraża go na stwierdzenie przez referendarza/sąd, że istniejące niejasności czy wątpliwości co do jego stanu majątkowego i zdolności płatniczych pozostały niewyjaśnione, co z kolei może zostać uznane za przemawiające za oddaleniem wniosku, skoro to do ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy podmiotu należy wykazanie, że spełnia on ustawowe warunki z art. 246 § 1 P.p.s.a. Tymczasem w przedmiotowej sprawie skarżąca uchyliła się od przedstawienia części wymaganych przez referendarza sądowego dokumentów, a mimo to głównym argumentem zażalenia jest, że te dokumenty, które zostały przedłożone, w wystarczającym stopniu obrazowały sytuację skarżącej. Z takim stanowiskiem nie sposób się zgodzić skoro co do źródła utrzymania skarżącej sąd dysponował jedynie jej lakonicznym i gołosłownym oświadczeniem. Dane podane przez stronę w tym względzie ograniczają się do powołania na grzecznościowe zamieszkiwanie u znajomego i pomoc członków rodziny w "zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych". Słusznie Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę na niewystarczalność tych informacji – nie wiadomo ani, czy pomoc jest rzeczowa (jedzenie, ubranie, środki czystości itp.), czy też finansowa (jeśli tak, to w jakiej kwocie), nie wiadomo też, ilu (i jak bliskich) członków rodziny wspomaga skarżącą i na ile regularna to jest pomoc. Skarżąca, uchylając się od przybliżenia swojej sytuacji Sądowi w tym zakresie, w istocie domaga się, by Sąd uwierzył jej "na słowo", co przy nałożeniu na nią ciężaru wykazania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. nie może zostać uznane za stanowisko godne podzielenia. Skoro natomiast w dalszym ciągu strona nie wyjaśniła w sposób wystarczający – i nie udokumentowała – swoich źródeł utrzymania, prawidłowo Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że brak jest podstaw do uznania, że spełnione zostały przesłanki do przyznania prawa pomocy w żądanym przez nią zakresie. Warto też nadmienić, że brak jest zarzucanej przez skarżącą sprzeczności w stanowisku Sądu – z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika, jak twierdzi skarżąca, że nie ma ona źródła utrzymania, tylko że nie utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę/działalności gospodarczej (co wynika z przedłożonych dokumentów). Środki na utrzymanie mogą pochodzić też z innego źródła niż praca/działalność gospodarcza (np. wskazana przez stronę pomoc innych osób), co nie zwalnia ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy od obowiązku wskazania i udokumentowania tych źródeł, jeśli żąda tego referendarz/sąd. Wyjątkowość instytucji prawa pomocy oznacza, że jeśli wnioskodawca ma możliwość – bądź we własnym zakresie, bądź przy pomocy osób bliskich – poniesienia kosztów postępowania, koszty te nie powinny być przerzucane na budżet państwa, a w konsekwencji na ogół obywateli. W przedmiotowej sprawie skarżąca nie wykazała się wolą pełnej współpracy z Sądem w zobrazowaniu uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków, w dalszym ciągu nie wiadomo bowiem, jakie w istocie są jej możliwości finansowe, a tym samym niemożliwe jest stwierdzenie, czy rzeczywiście koszty niniejszego postępowania pozostają poza zakresem tych możliwości. Skoro to do strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy należy wykazanie, że znajduje się ona w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tej instytucji, a skarżąca z tego zadania się nie wywiązała w sposób rzetelny, prawidłowa jest konkluzja Sądu pierwszej instancji o niewykazaniu spełnienia przesłanek z art. 246 § 1 P.p.s.a. i nie doszło do naruszenia wskazanych przez stronę w zażaleniu przepisów. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.