II OZ 1172/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Czerwiński po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia E. z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 26 września 2014 r., sygn. akt II SA/Sz 640/14 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia E. z siedzibą w W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia [...] kwietnia 2014 r., znak: [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie postanowieniem z dnia 26 września 2014 r., sygn. akt II SA/Sz 640/14 odmówił Stowarzyszeniu . z siedzibą w W. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tego Stowarzyszenia na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia [...] kwietnia 2014 r., znak: [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia. Sąd wskazał, że Stowarzyszenie E. z siedzibą w W. po złożeniu skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na ww. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia [...] kwietnia 2014 r. złożyło na formularzu PPPr wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, tj. ponad kwotę 100 zł. Stowarzyszenie podało w nim, że w ubiegłym roku tylko na same opłaty sądowe wydatkowało kwotę 4.817 zł. Każdy z 13 członków średnio przeznaczył ok. 50 zł miesięcznie ze swoich środków finansowych na ponoszenie opłat. W bieżącym roku wydatki sądowe pochłonęły już sumę 4.087 zł. W przedmiotowej sprawie Stowarzyszenie będzie w stanie uiścić opłatę w wysokości 100 zł, która jest zgodna z treścią raportu wdrożeniowego Konwencji z Aarhus przesłanym przez Polskę do Komitetu Konwencji ONZ. W ramach uzupełnienia dokumentów i oświadczeń obrazujących sytuację materialną Stowarzyszenia, Stowarzyszenie poinformowało, że liczy 13 członków i 2 wolontariuszy. Ustalone składki wynoszą miesięcznie 10 zł, ale realne wydatki związane z działalnością Stowarzyszenia przypadające na poszczególnego członka wynoszą ok. 50 zł miesięcznie. Zaznaczyło, że w wyniku działań kancelarii prawnej polegających na grożeniu członkom Stowarzyszenia wytaczaniem im spraw cywilnych w sprawach odszkodowań, część członków bardziej majętnych przestała angażować się w działalność Stowarzyszenia. Stowarzyszenie wskazało, że wydatki na sprawy sądowe w roku 2013 wyniosły 4.853 zł, a w 2014 r. już 4.087 zł. Brak środków spowodował, iż Stowarzyszenie nie uiściło opłaty sądowej w 22 sprawach, które następnie zostały odrzucone przez sąd. Postanowieniem z dnia 28 sierpnia 2014 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie odmówił Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Na powyższe postanowienie skarżące Stowarzyszenie wniosło sprzeciw. Podkreśliło, że wygenerowany ze składek członków dochód Stowarzyszenia jest możliwie maksymalny, jednakże nie są to wystarczające środki na pokrycie wszystkich wydatków. W ostatnim okresie, nie było w stanie zdobyć środków na wniesienie opłat sądowych w wielu sprawach, w związku z tym kolejne skargi zostały odrzucone przez sąd. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie stwierdził, że wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. Sąd wskazał, że zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie przyjmuje się, że osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma odpowiednich środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie posiada ich chociaż podjęto wszelkie niezbędne działania zmierzające do ich pozyskania. Stowarzyszenie realizując cele określone w regulaminie winno liczyć się z tym, że prowadzenie działalności, w tym występowanie w procesach sądowych, będzie wiązało się z koniecznością ponoszenia kosztów. W związku z powyższym jego członkowie powinni podjąć odpowiednie środki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych. Sąd zaznaczył, że skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym i nie może prowadzić działalności gospodarczej, jednakże nie oznacza to, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego działania. Realizując cele regulaminowe członkowie Stowarzyszenia powinni podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych np. poprzez zwiększenie liczby członków, czy ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie. W ocenie Sądu, skarżące Stowarzyszenie nie wykazało w sposób dostateczny, że nie ma żadnych możliwości pozyskania środków na finansowanie swojej działalności. Sąd I instancji podkreślił, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. W oparciu o powyższe, Sąd I instancji, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym - zwanej dalej P.p.s.a. (t.j. z 2012 r. Dz. U. poz. 270 ze zm.) odmówił Stowarzyszeniu prawa pomocy we wnioskowanym przez nie zakresie. Na powyższe postanowienie skarżące Stowarzyszenie złożyło zażalenie, podnosząc, że nie zgadza się ze stanowiskiem Sądu, iż Stowarzyszenie nie podejmuje skutecznych działań dla poprawy swojej sytuacji finansowej. O podejmowaniu takich działań w ocenie skarżącego świadczy ilość wnoszonych i dotychczas opłaconych skarg do sądu. Sąd nie wziął pod uwagę, że Stowarzyszenie może realnie nie mieć środków finansowych, a członkowie Stowarzyszenia nie mogą w nieskończoność zwiększać wydatków na jego działalność. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z powyższego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Ponadto, osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504). W rozpoznawanej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że w opisanej przez nią sytuacji niedoboru środków finansowych na prowadzoną przez siebie działalność podjęło wystarczające czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach sądowych (punkt 4.5 regulaminu), to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednio wysokie środki. Okoliczność, że Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie działalności regulaminowej, w zakres której wchodzą również sprawy sądowe, wymagające co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. Brak stałego źródła dochodów, czy duża ilość postępowań sądowych wnioskodawcy, nie mogą przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosków o przyznanie prawa pomocy. Stowarzyszenie zwiększając zakres swojej aktywności skargowej, winno zadbać również o zwiększenie źródeł finansowania w tym zakresie. Należy zauważyć, że przy okazji wcześniej rozpoznawanych wniosków o przyznanie prawa pomocy skarżącemu wielokrotnie już wskazywano na dopuszczalne możliwości poprawy jego kondycji finansowej. Tymczasem Stowarzyszenie nie podjęło wszystkich wskazywanych działań mogących zwiększyć jego dochody, na przykład poprzez przekształcenie się w stowarzyszenie rejestrowe, mające znacznie szersze możliwości gromadzenia środków. Warto podkreślić, że skoro Stowarzyszenie chce aktywnie uczestniczyć w postępowaniach sądowych, winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. Słusznie zauważył Sąd I instancji w skarżonym postanowieniu, że przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (zob. postanowienie NSA z dnia 17.06.2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). W tej sytuacji, wobec braku zaistnienia przesłanek o których mowa w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., uznać należy, że Sąd I instancji zasadnie odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.