I OZ 1106/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiesław Morys po rozpoznaniu w dniu 2 grudnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia T. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 20 października 2014 r., sygn. akt II SA/Po 573/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi T. K. na czynność Prezesa Sądu Okręgowego w Poznaniu w przedmiocie doręczenia orzeczenia sądu postanawia: oddalić zażalenie. We wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie skarżący powołał się na brak zatrudnienia, całkowity brak dochodów, brak oszczędności i brak majątku. Podniósł, że od kwietnia 2009 r. zamieszkuje u rodziny i pozostaje na jej utrzymaniu. Zarejestrowany jest w powiatowym urzędzie pracy, lecz odmówiono mu nadania statusu osoby bezrobotnej, nie ma dostępu do ofert pracy i do pomocy społecznej. Z uwagi na niekompletność wniosku w zakresie sytuacji finansowej i rodzinnej zobowiązano skarżącego do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. W odpowiedzi T. K. podał, że nie posiada żadnych źródeł dochodów, pozostaje na utrzymaniu rodziny, od której nie otrzymuje dochodów. W odniesieniu do źródeł dochodów rodziny wskazał, że z pytaniem tym należy zwrócić się wprost do członków jego rodziny. Tym bardziej, że art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) – dalej P.p.s.a., nie stanowi podstawy do żądania od wnioskodawcy podania źródeł dochodów członków jego rodziny, a jedynie źródeł stanu majątkowego samego wnioskodawcy. Skarżący podał, że z uwagi na brak dochodów nie składał zeznań podatkowych, nie ma także oszczędności, więc nie posiada rachunku bankowego. Oświadczył, że nie spłacił w pełni kredytu na łączną kwotę ok. [...] tys. zł, obecnie spłaca ratalnie grzywnę sądową w wysokości ok. [...] tys. zł., na co środki otrzymuje od rodziny, pożyczając 100 zł miesięcznie. Dalej podał, że u rodziny zadłużony jest na kwotę około [...] tys. zł, którą spłaci gdy uzyska jakiekolwiek zatrudnienie. Zaznaczył, że nie posiada żadnej nieruchomości, samochodów, nie prowadzi działalności gospodarczej, nie jest także w stanie podać wysokości kosztów swojego utrzymania ponoszonych przez rodzinę, która zapewnia mu wszystkie potrzebne dobra. Postanowieniem z dnia 3 września 2014 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu odmówił T. K. przyznania prawa pomocy. W jego uzasadnieniu wskazał, że brak współpracy T. K. ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy skutkuje odmową jej przyznania. Stanowisko prezentowane przez skarżącego uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę jego sytuacji materialnej, od czego zależy przyznanie prawa pomocy. Niemożliwe było zatem poczynienie ustaleń faktycznych uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa skarżącego nie pozwala na pokrycie chociażby części kosztów postępowania. Pismem z dnia 25 września 2014 r. T. K. wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia. W jego uzasadnieniu wyjaśnił, że już w dostatecznym zakresie wykazał, iż znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i społecznej. Nie posiada żadnych środków pieniężnych na opłacenie pełnomocnika. Jednocześnie zaznaczył, że nie przedłożył żądanych od niego dokumentów, gdyż nie można udowodnić faktów nieistniejących. Skarżący wskazał, że nie prowadzi z nikim, także z osobami, na utrzymaniu których pozostaje, wspólnego gospodarstwa domowego i nie posiada rodziny. Nie prowadzi on swojego domu, a jedynie od czasu do czasu przebywa u członków rodziny w celu pożywienia się lub przenocowania. T. K. dodał przy tym, że w jego ocenie nieuprawnione jest żądanie, by inwigilował on osoby go utrzymujące i gromadził informacje o źródłach i wysokości ich dochodów. Tym bardziej, że obecna sprawa dotyczy przyznania prawa pomocy tylko jemu, a nie innym osobom. T. K. wskazał poza tym na inne postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, na mocy których przyznano mu wcześniej prawo pomocy. Postanowieniem z dnia 20 października 2014 r., sygn. akt II SA/Po 573/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Sąd I instancji podał, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać rzetelne oraz kompletne informacje o sytuacji majątkowego i rodzinnej wnioskodawcy. Taka konkluzja wynika wprost z art. 252 § 1 i art. 255 P.p.s.a. Tym samym do udzielenia omawianego wsparcia ze środków publicznych nie wystarczą jedynie oświadczenia skarżącego niepoparte żadnym materiałem źródłowym. Ustawodawca wyraźnie wymaga w art. 252 § 1 P.p.s.a. ujawnienia przez wnioskodawcę stanu rodzinnego, czemu sprzeciwiał się T. K. Okoliczność ta miała tymczasem istotne znaczenie w sprawie, skoro według oświadczeń samego skarżącego korzysta on z pomocy rodziny. Co więcej, w piśmie z dnia 31 sierpnia 2014 r. T. K. stwierdził, że spłaca obecnie grzywnę uiszczając co miesiąc [...] zł. Uwaga ta pozostaje w sprzeczności z jego innymi wywodami o braku całkowitym jakichkolwiek źródeł utrzymania. W konsekwencji więc Sąd I instancji uznał, że T. K. nie wykazał w żaden sposób, że okoliczności wskazane we wniosku z dnia 27 lipca 2014 r. znajdują swoje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Złożenie natomiast samego oświadczenia o braku majątku jest niewystarczające w świetle art. 252 § 1 i art. 255 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. do przyznania mu prawa pomocy. Sąd podał również, iż w niniejszej sprawie ocenia podlega jedynie wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy z dnia 27 lipca 2014 r. Dlatego też udzielenie skarżącemu omawianej formy wsparcia ze środków publicznych w innych postępowania pozostaje poza zakresem prowadzonych aktualnie rozważań. Orzeczenia przytoczone przez skarżącego nie stanowią bowiem prejudykatu w rozpatrywanej aktualnie sprawie. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył T. K., postulując jego uchylenie i ponowne rozpoznanie sprawy przez Sąd I instancji. W ocenie skarżącego w sposób wyczerpujący przedstawił on swoją sytuację społeczną i finansową, natomiast nieuprawnione jest żądnie Sądu, aby inwigilował swoją rodzinę i gromadził informacje o źródłach ich dochodu. Skarżący wskazał również na inne sprawy toczące się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Poznaniu z jego skarg, w których prawo pomocy zostało mu przyznane. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Przepis art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. nakłada na osobę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy obowiązek uprawdopodobnienia przesłanek w tym przepisie określonych. Z regulacji tej wynika wprost, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, "gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny". Jak trafnie zauważył Sąd I instancji, w świetle wskazanego przepisu sąd administracyjny nie ma możliwości poszukiwania z urzędu faktów przemawiających na korzyść ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, a władny jest jedynie oceniać w świetle art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. te, które wskazała strona. Podstawą ustaleń faktycznych, pozwalających sądowi na podjęcie rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy, są więc co do zasady okoliczności przytoczone w stosownym wniosku. Nie budzi wątpliwości, że powinna być to w związku z powyższym informacja na tyle szczegółowa, by możliwa była ocena realnej sytuacji finansowej strony. Przyznanie prawa pomocy stanowi bowiem odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia przez skarżących kosztów związanych prowadzeniem przez nich postępowania sądowoadministracyjnego (art. 199 P.p.s.a.), które są dochodem Skarbu Państwa (art. 212 § 2 P.p.s.a.). Jest to swoista forma dotowania strony przez Państwo, poprzez zapewnienie jej bezpłatnego udziału w procesie. Stąd – mając ponadto na względzie nieostre kryteria ocenne, sformułowane w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. – konieczne jest możliwie najbardziej dokładne ustalenie faktycznej kondycji finansowej wnioskodawcy (p. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 czerwca 2007 r., sygn. akt II FZ 214/07, publ. CBOSA http://orzeczenia.nsa.gov.pl), celem stwierdzenia, czy rzeczywiście potrzebuje on wsparcia ze strony Państwa, bez którego nie mógłby korzystać ze swojego konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Oczywiste również jest – zważywszy na wspomniany wyjątkowy charakter instytucji przyznania prawa pomocy, którego skarżący zdaje się nie dostrzegać – że referendarz (lub Sąd) rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może być pozbawiony możliwości weryfikacji danych zawartych we wniosku strony. Stąd też, w przypadku gdy oświadczenia zawarte we wniosku budzą wątpliwości lub okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony oraz jej stanu rodzinnego, to stosownie do brzmienia art. 255 P.p.s.a., strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W/w przepis wprost upoważnia referendarza (lub Sąd) rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy do żądania dokumentów lub oświadczeń, pozwalających na zbadanie oświadczeń strony w zakresie jej sytuacji materialnej. W niniejszej sprawie referendarz Sądu Wojewódzkiego, korzystając z uprawnienia jakie mu przyznaje przepis art. 255 P.p.s.a. (w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 5 tej ustawy), zobowiązał skarżącego do złożenia stosownych wyjaśnień i dokumentów. Z w/w zobowiązania skarżący bezsprzecznie się nie wywiązał, w związku z czym Sąd nie miał obowiązku uznać przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. za uprawdopodobnione i zasadnie odmówił przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uzupełniającego należy uznać za przeszkodę wykluczającą przyjęcie uprawdopodobnienia wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (p. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79). Twierdzenia żalącego są więc dowolne, a jego przekonanie o wadliwości postępowania Sądu meriti nieuzasadnione. Trzeba też wyjaśnić mu, że żądanie wykazania sytuacji majątkowej rodziny czy innych osób, z pomocy których korzysta, nie jest jak to określił inwigilacją, a dążeniem do wyjaśnienia jego sytuacji, skoro ta pomoc rzutuje na jego sytuację życiową. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.