II OZ 1223/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 19 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 1 października 2014 r., sygn. akt II SA/Lu 671/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. R. na decyzję Lubelskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Lublinie z dnia [...] czerwca 2014 r., znak [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie nakazania dokonania oceny stanu technicznego budynku postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 1 października 2014 r., sygn. akt II SA/Lu 671/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił A. R. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Lubelskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Lublinie z dnia [...] czerwca 2014 r., znak [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie nakazania dokonania oceny stanu technicznego budynku. W uzasadnieniu Sąd podał, że A. R. w dniu [...] września 2014 r. złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 4 września 2014 r. starszy referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. Odpis tego postanowienia doręczono skarżącej w dniu 15 września 2014 r. (k. 43). A. R. w dniu [...] września 2014 r. wniosła sprzeciw podnosząc, iż znajduje się w trudnej sytuacji majątkowej. Wobec wniesionego sprzeciwu postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 4 września 2014 r. utraciło moc na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a. Sąd przytoczył art. 246 § 1 p.p.s.a. podnosząc, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem stronom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym oraz kosztów pomocy prawnej udzielonej im przez profesjonalnego pełnomocnika. Sąd podkreślił, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o przyznanie prawa pomocy uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy wnioskodawcy. W ocenie Sądu skarżąca nie wykazała, że spełnia przesłanki, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., to znaczy nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżąca dysponuje stałym miesięcznym dochodem w wysokości 4.000 zł netto oraz ma zabezpieczone potrzeby mieszkaniowe, albowiem jest właścicielką domu o powierzchni 94m² (obciążonego służebnością mieszkania), mieszkania o powierzchni 44 m² (obciążonego hipoteką), a także, czego nie wykazała w zawartym we wniosku oświadczeniu o stanie majątkowym, jest właścicielką działki gruntowej o powierzchni 0,0484 ha położonej w mieście Puławy. Zdaniem Sądu powyższej oceny nie zmienia fakt, iż skarżąca, jak wynika z jej oświadczenia, jest matką samotnie wychowującą dwójkę małoletnich dzieci, a stałe obciążenia jej rodziny obejmują koszty utrzymania gospodarstwa domowego w kwocie około 1.000 zł (czynsz i opłaty), koszt utrzymania małoletnich córek – około 1.600 zł oraz koszt spłaty kredytu hipotecznego (miesięczna rata około 800 zł), ani okoliczność, że skarżąca poniosła obecnie wydatki związane z zakupem wyprawki szkolnej dla starszej córki w wysokości 1.000 zł oraz że opłaca jej zajęcia w szkółce jeździeckiej w kwocie 300 zł miesięcznie. Sąd zwrócił uwagę, że skarżąca nie wskazała, aby otrzymywała świadczenia alimentacyjne na córki, które pozostają pod jej pieczą, ani też nie wykazała by egzekucja świadczeń alimentacyjnych od osób zobowiązanych do ich ponoszenia była całkowicie bądź choćby częściowo bezskuteczna. W tej sytuacji nie ma uzasadnionych podstaw zawarte w sprzeciwie twierdzenie, że przyznanie dzieciom skarżącej, a może również samej skarżącej świadczeń alimentacyjnych, w żadnym razie nie przysporzyłoby rodzinie skarżącej środków finansowych. Nadto Sąd podkreślił, że koszty utrzymania rodziny skarżącej obejmują również wydatki nie mające charakteru kosztów niezbędnego utrzymania, takie jak koszt zajęć w szkółce jeździeckiej w kwocie 300 zł miesięcznie. Konieczność spłaty przez skarżącą kredytu hipotecznego również nie ma wpływu na ocenę, albowiem zaciągnięcie kredytów czy pożyczek, a w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu, nie przesądza automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Zdaniem Sądu skarżąca nie wykazała, że jest osobą ubogą i że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W zażaleniu A. R., reprezentowana przez pełnomocnika H. T., zaskarżyła powyższe postanowienie w całości, wnosząc o jego uchylenie oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Zaskarżonemu postanowieniu A. R. zarzuciła naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przez dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego i przyjęcie, że skarżąca nie wykazała w należyty sposób, że jest osobą ubogą i w związku z tym ustalenie, że jest w stanie ponieść koszty postępowania, bez ponoszenia uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny. W uzasadnieniu zażalenia skarżąca podniosła, że we wcześniejszych pismach procesowych podnosiła, że z uwagi na to, iż nie jest inicjatorką postępowania w sprawie nie czyniła żadnych oszczędności w celu poniesienia opłat związanych z ewentualnym postępowaniem sądowym. Fakt posiadania przez skarżącą stałego miesięcznego wynagrodzenia w kwocie 4.000zł netto oraz okoliczność bycia właścicielem domu mieszkalnego, mieszkania oraz działki gruntu nie przesądza o tym, że skarżąca posiada środki finansowe na pokrycie kosztów postępowania. Skarżąca nie kwestionuje posiadania wskazanych przez Sąd I instancji nieruchomości, jednak z uwagi na ich obciążenie (służebnością mieszkania i hipoteką) ich podnajęcie w celu uzyskania dodatkowych środków finansowanych jest znacznie utrudnione i ewentualne środki z tego tytułu trafiłyby do skarżącej po upływie terminu do załatwienia niniejszej sprawy. Nadto Sąd I instancji błędnie zrozumiał argument skarżącej, ponieważ skarżąca nigdy nie wskazywała o pobieraniu świadczeń alimentacyjnych, a jedynie wskazywała, że córkom świadczenia mogłoby być przyznane. Aktualnie skarżąca nie występuje na drogę prawną o alimenty, gdyż takie postępowanie wygeneruje dodatkowe koszty okołoprocesowe po jej stronie, a samo uzyskanie wyroku nie gwarantuje uzyskania żadnych środków finansowych z uwagi na ich brak po stronie zobowiązanej oraz przekroczenie progu dochodowego określonego przez Fundusz Alimentacyjny. Zdaniem skarżącej błędne jest twierdzenie Sądu, że niewskazanie przez skarżącą dowodu bezskuteczności egzekucji nie prowadzi do uznania, że jej córki nie uzyskałyby należnych alimentów. W oparciu o wysokość dochodów rodziny i liczbę jej członków można z łatwością ustalić, że próg dochodowy wskazany w przepisach o Funduszu Alimentacyjnym zostałby znacznie przekroczony i alimenty nie zostałyby przyznane. Czynienie przez Sąd I instancji hipotetycznych założeń odnośnie sytuacji majątkowej skarżącej jest założeniem błędnym, gdyż podstawą ustalenia czy skarżącej przysługuje prawo pomocy we wnioskowanym zakresie winien być istniejący w chwili rozpoznawania wniosku stan faktyczny. Wydanie postanowienia o przyznaniu prawa pomocy umotywowane innymi przyczynami niż sytuacja materialna wnioskodawcy jest niedopuszczalne, ponieważ nie znajduje uzasadnienia w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku Anny Rojek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Podkreślić należy, iż prawa pomocy nie można traktować jako instytucji prawnej, z której mogą skorzystać jedynie osoby pozostające w skrajnym ubóstwie. Niemniej jednak strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy winna wykazać, że jej sytuacja materialna nie pozwala na ponoszenie kosztów. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Rację ma skarżąca, że jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem Sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zbadał przesłanki warunkujące przyznanie A. R. prawa pomocy. Skarżąca przedstawiła swoją sytuację rodzinną i majątkową we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ocena tych okoliczności uzasadnia stanowisko Sądu pierwszej instancji, że niemożliwym było uznanie, iż sytuacja majątkowa rodziny skarżącej uzasadnia przyznanie prawa pomocy. Wpis w niniejszej sprawie wynosi 500 zł (zarządzenie o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego – k. 14). Skarżąca wykazała dochód, który pozwala na ponoszenie kosztów sądowych, w tym uiszczenie wpisu sądowego. Oceny tej nie może zmienić podniesiony przez skarżącą fakt obciążenia finansowego z tytułu kredytów. Także fakt, iż skarżąca nie była inicjatorką postępowania nie jest argumentem, który może mieć wpływ na ocenę przyznania prawa pomocy. Skarżąca, będąc niezadowolona z rozstrzygnięcia organu administracji wniosła skargę, a zatem powinna liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów związanych ze swoim udziałem w tej sprawie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.