IV SA/Gl 1245/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki Sędziowie Sędzia WSA Teresa Kurcyusz - Furmanik Sędzia WSA Andrzej Matan (spr.) Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 września 2014 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia z funduszu alimentacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] roku nr [...]; 2) określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia [...] nr [...] Zastępca Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S., działając z upoważnienia Prezydenta Miasta S., uchylił z dniem [...] swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie z dnia [...] [...] przyznające M.W. świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia wskazano, iż decyzją z [...] przyznano stronie prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od [...] do [...]. Ze względu na uzyskanie informacji od komornika sądowego o przekazaniu w dniu [...] stronie, z tytułu zaległych alimentów, kwoty [...] zł w związku z realizacją planu podziału kwoty uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości należącej do dłużnika alimentacyjnego dokonano ponownego przeliczenia dochodu na osobę w rodzinie. Dochód ten ustalono na [...] zł., a więc przekroczył on kryterium ustawowe wynoszące 725 zł. Wobec powyższego uchylono stronie prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego od [...]. Od tej decyzji odwołanie wniósł M.W., podnosząc w szczególności to, że plan podziału sumy uzyskanej z licytacji nieruchomości należącej do dłużnika uwzględniał kwotę zaległych alimentów za lata [...]. Kwotę tę powinno się zatem rozdzielić na 10 lat, a nie przyjmować jako dochód uzyskany w [...] r. Zdaniem strony, obowiązkiem organu było ustalenie wysokości alimentów za [...] r. i doliczenie tylko tej kwoty do dochodu rodziny. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] nr [...] utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Kolegium, po przedstawieniu ustaleń dokonanych przez organ pierwszej instancji, wskazało na przepis art. 2 pkt 4 lit c ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym w przez dochód rozumie się, po odliczeniu kwot alimentów świadczonych na rzecz innych osób: inne dochody niepodlegąjące opodatkowaniu na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych — w tym alimenty na rzecz dzieci. Wobec tego uzyskane przez stronę alimenty w wysokości [...]zł. stanowią dochód rodziny osiągnięty w [...] r. Miesięczny dochód rodziny, po przeliczeniu, wynosi [...] zł., co daje kwotę [...] zł na osobę w rodzinie. W związku z tym, że kwota ta przekracza kryterium ustawowe, strona nie spełniła przesłanek do przyznania jej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W tej sytuacji zasadnym, zdaniem Kolegium, było uchylenie decyzji przyznającej stronie świadczenie z uwagi na fakt, iż pobrała ona nienależne świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Świadczenie zostało przyznane i wypłacone w sytuacji świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę uprawnioną, skoro strona w dniu [...] złożyła oświadczenie, iż w [...] r. nie uzyskała żadnego dochodu niepodlegającego opodatkowaniu podatkiem dochodowym, podczas gdy [...] uzyskała taki dochód w postaci alimentów w kwocie [...] zł. W skardze do sądu administracyjnego M.W. wnosi o uchylenie decyzji organu odwoławczego oraz poprzedzającej ja decyzji organu pierwszej instancji. Zaskarżonej decyzji zarzuca: 1/ naruszenie prawa materialnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), to jest art. 2 pkt 7 lit. d w związku z art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz art. 3 pkt 1 lit. c ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędne zastosowanie wskazanych przepisów; 2/ naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.) to jest art. 7 k.p.a. poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. W pierwszym rzędzie skarżący podnosi, iż organy prowadzące postępowanie administracyjne nie dokonały prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy, w szczególności nie wyjaśniając za jaki okres czasu zostały wypłacone alimenty. W jego ocenie, nie doszło do nienależnego pobrania świadczeń. Jak wynika z orzecznictwa sądów administracyjnych, w tym kilku wyroków przywołanych w skardze, o nienależnie pobranych świadczeniach alimentacyjnych w rozumieniu art. 2 pkt 7 pkt d. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów można mówić jedynie wtedy, gdy uprawniony w tym samym okresie pobiera jednocześnie świadczenia z dwóch źródeł, a obydwa świadczenia są wypłacone za ten sam okres. Odmienna interpretacja niweczyłaby cel ustawy, jakim było zapewnienie niezbędnych środków na bieżące utrzymanie osobom uprawnionym do alimentów, gdyż nawet jednorazowe dobrowolne wypłacenie przez dłużnika alimentacyjnego uprawnionemu niewielkiej części zaległych alimentów w trakcie pobierania świadczenia z ustawy skutkowałoby utratą tego świadczenia. Nie jest także trafne, w ocenie skarżącego, zaliczenie zaległych alimentów do dochód jego rodziny w [...] r. Na podstawie art. 3 pkt 1 lit. c ustawy o świadczeniach rodzinnych Kolegium uznało za zasadne potraktowanie całej kwoty uzyskanej przez skarżącego za jego dochód uzyskany w roku [...]. Obowiązkiem organów orzekających w sprawie było ustalenie, jaka część tej kwoty przypadała na poszczególne lata, i dopiero po tym określenie dochodu za dany rok (takie stanowisko zajął m. in. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 10 czerwca 2010 r. IV SA/Po 278/10) W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podnosząc argumenty analogiczne jak w uzasadnieniu swojej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: W myśl przepisów art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznający skargę na akt administracyjny (tu decyzja) dokonuje jego oceny mając na uwadze wyłącznie stan prawny obowiązujący w dniu podjęcia aktu (wydania decyzji), jak i stan sprawy istniejący na ten dzień, a wynikający z akt administracyjnych (art. 133 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, j.t. Dz. U. z 2012 r. poz. 270), zwanej dalej "p.p.s.a.". Sąd, jak stanowi art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Na podstawie art. 145 p.p.s.a. Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie - niezgodności z prawem, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego o wpływie na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji (postanowienia) wymienione w art. 156 k.p.a. lub w innych przepisach. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] nr [...] utrzymująca w mocy rozstrzygnięcie Prezydenta Miasta S. z dnia [...] nr [...], którym to organ pierwszej instancji uchylił z dniem [...] swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie z dnia [...] [...] przyznające M.W. świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Podstawę materialnoprawną zaskarżonego aktu stanowi przepis art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. z Dz.U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm., dalej: ustawa). Stosownie do normy zamieszczonej w art. 24 ust.1 ustawy, organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą bez zgody osoby uprawnionej albo jej przedstawiciela ustawowego zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń, egzekucja stała się skuteczna, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego albo osoba nienależnie pobrała świadczenia. Ta ostania przesłanka, a więc uznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane, stanowiła podstawę uchylenia decyzji Prezydenta Miasta S. z dnia [...] [...] przyznającej M.W. przedmiotowe świadczenie. Zgodnie z art.2 pkt. 7 ustawy uważa się świadczenia nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. W rozpatrywanej sprawie o uznaniu świadczeń za nienależne pobrane przesądziło, jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, spełnienie hipotezy normy zawartej w art. 2 pkt. 7 lit. b ustawy ze względu na przyznanie świadczenia w wyniku świadomego wprowadzenia w błąd organu przez osobę uprawnioną. W ocenie Sądu, uchylenie decyzji przyznającej świadczenia alimentacyjne w trybie określonym w art. 24 ust. 1 ustawy, ze względu na fakt nienależnego pobrania świadczeń narusza prawo z dwu zasadniczych względów: Po pierwsze - odnosząc się do zastosowania art. 24 ust. 1 ustawy, jako podstawy materialnoprawnej decyzji uchylającej prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego należy stwierdzić, iż tryb tam określony służy wyłącznie dostosowaniu wymiaru świadczeń do sytuacji osoby uprawnionej w granicach okresu zasiłkowego ze względu na zaistnienie okoliczności przewidzianych tym przepisie. Uchylenie lub zmiana decyzji następuje w określonym celu jakim jest zmiana stanu prawnego, ukształtowanego decyzją przyznającą świadczenie. Zmiana lub uchylenie decyzji prowadzą do pozbawienia strony nabytego prawa do świadczeń. Na mocy art. 24 ust. 1 pozbawienie przyznanego decyzją prawa nie może nastąpić z mocą wsteczną, a jedynie na przyszłość (ex nunc tj. z chwilą wejścia tej decyzji do obrotu prawnego). Wynika to zarówno z uregulowań art. 24 i 25 ustawy jak i z wyjaśnień zawartych w dorobku orzecznictwa sądów administracyjnych w podobnych sprawach (por. teza wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 lutego 2012 r. I OSK 1662/11: "Przewidziana w przepisie art. 24 ust. 1 u.p.o.u.a. weryfikacja świadczenia może odnosić skutek jedynie na przyszłość" Po drugie – przewidziana w art. 24 ust. 1 ustawy instytucja uchylenia lub zmiany ostatecznej decyzji przyznającej świadczenie służy tylko i wyłącznie tym celom, a nie rozstrzyganiu w kwestii nienależnie pobranych świadczeń. W istocie rzeczy kontrolowana decyzja nie tylko uchyla wcześniejsze rozstrzygnięcie, ale także przesądza o tym, iż jej adresat pobrał nienależnie świadczenie (mimo zastrzeżenia zawartego w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji, iż sprawa nienależnie pobranych świadczeń będzie przedmiotem odrębnej decyzji). Wyjaśnić w tym miejscu przyjdzie, iż wobec nienależnie pobranych zastosowanie znajduje materialnoprawna instytucja zwrotu, w ramach której wydaje się odrębną decyzję, o której mowa w art. 27 ust. 2 ustawy. Sprawa ta, najkrócej rzecz ujmując, powinna zostać załatwiona w trybie określonym w art. 27 ustawy, a nie w ramach postępowania prowadzonego na podstawie art. 24 ust. 1 ustawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wielokrotnie zwracał na to uwagę, że przyjęcie odmiennego stanowiska (aprobującego możliwość orzekania o nienależnie pobranych świadczeniach w ramach art. 24 ust. 1 ustawy) powoduje w praktyce negatywne skutki dla osób pobierających świadczenie. Często nie zdają sobie one sprawy z następstw decyzji uchylającej, wydanej na podstawie art. 24 ust.1., bazującej na ustaleniu nienależnie pobranego świadczenia. Dopiero w trakcie postępowania o zwrot świadczenia dowiadują się, że kwestia nienależnego pobrania została już przesądzona w decyzji uchylającej, od której strony często nie odwołują się nie mając świadomości konsekwencji z nią związanych.. W konkluzji przyjdzie zatem stwierdzić, że zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja Prezydenta Miasta S. zostały wydane z naruszeniem przepisów materialnego, Przytoczne wyżej stanowisko Sądu nie ogranicza możliwości odzyskania nienależnie pobranych świadczeń, o ile oczywiście organy w trakcie prowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalą, iż doszło do tego rodzaju sytuacji (mając na uwadze definicję nienależnie pobranych świadczeń zawartą w art. 2 pkt. 1 ustawy) z zastosowaniem trybu określonego w art. 27 ustawy. W dalszym postępowaniu organy będą związane wyrażona wyżej oceną prawną oraz wskazówkami co dalszego postępowania stosownie do art. 153 p.p.s.a. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a orzeczono jak w sentencji.