II OZ 32/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia G. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 4 listopada 2014 r., sygn. akt II SA/Gd 337/14 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi G. L. na postanowienie Pomorskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Gdańsku z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie zawieszenia postępowania egzekucyjnego postanawia: oddalić zażalenie. Pismem z dnia 23 czerwca 2014 r. G. L. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku o przyznanie mu prawa pomocy. Składając wniosek na formularzu sądowym wniósł o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. Oświadczył, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest osobą niepracującą, nie posiada nieruchomości poza nieruchomością rolną o powierzchni 1127 m2, ani żadnego majątku. Utrzymuje się dzięki pomocy dziadków. Celem weryfikacji danych zawartych we wniosku o przyznane prawa pomocy, Sąd zobowiązał wnioskodawcę do przedłożenia, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia wezwania, szeregu dokumentów, tj.: wyciągów z wszystkich posiadanych przez wnioskodawcę osobistych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich trzech miesięcy, ze szczególnym uwzględnieniem aktualnych sald rachunków i wysokości środków zgromadzonych na lokatach lub oświadczenia o ich nieposiadaniu; oświadczenia o konkretniej wysokości dochodów, które wnioskodawca otrzymuje od ojca i dziadków w skali miesiąca na swoje utrzymanie; oświadczenia, czy wnioskodawca zamieszkuje razem z dziadkami i/lub ojcem, jeśli tak – przedstawienia zaświadczeń o wysokości dochodów ojca wnioskodawcy oraz jego dziadków lub innych dokumentów, z których wynika aktualna wysokość świadczeń uzyskiwanych przez te osoby; odpisów zeznań podatkowych za 2012 rok, złożonych przez wnioskodawcę, jeśli w roku podatkowym 2012 osiągał dochody; dokumentu z urzędu pracy potwierdzającego pozostawanie przez wnioskodawcę osobą bezrobotną; oświadczenia, czy wnioskodawca korzysta w jakimkolwiek zakresie z pomocy społecznej, jeśli tak – przedłożenia stosownych decyzji w tym zakresie; dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych przez wnioskodawcę miesięcznych wydatków związanych z kosztami utrzymania (opłata za czynsz, wodę, energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, wywóz nieczystości itp.); oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na wnioskodawcę pojazdów mechanicznych (podania marki, modelu, roku produkcji i aktualnej wartości rynkowej). W piśmie z 5 września 2014 r. wnioskodawca oświadczył, że nie posiada kont, ani lokat dewizowych. Od dziadków otrzymuje wyżywienie i spanie, czasami 100 zł miesięcznie. Zamieszkuje razem z dziadkami, dlatego nie ponosi kosztów utrzymania mieszkania. Nie składał zeznań podatkowych w 2012 r. i nie posiada pojazdów mechanicznych. Postanowieniem z dnia 10 września 2014 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy. Wnioskodawca wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, postanowieniem z dnia 4 listopada 2014 r., sygn. akt II SA/Gd 337/14, odmówił przyznania G. L. prawa pomocy w żądanym zakresie. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd podniósł, że wykazanie przez wnioskodawcę, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, musi polegać na udokumentowaniu nie tylko ponoszonych kosztów utrzymania własnego i rodziny, lecz również wysokości oraz źródeł uzyskiwanych dochodów. Dopiero bowiem z porównania dwóch wskazanych wartości można uzyskać rzeczywisty obraz sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Udokumentowanie wysokości uzyskiwanych dochodów winno być podstawą ustaleń Sądu, w szczególności w sytuacji, gdy wnioskodawca składa wyłącznie oświadczenie w tym zakresie, nie przedstawiając w żadnym zakresie informacji na temat kosztów utrzymania siebie i rodziny, w szczególności w sytuacji, gdy informuje, że pozostaje na utrzymaniu członków swojej rodziny, z którymi zamieszkuje. Tego rodzaju twierdzenia wnioskodawcy budzą wątpliwości co do ich wiarygodności, co oznacza, że bez wykazania ich prawdziwości odpowiednimi dokumentami, Sąd nie może na ich podstawie czynić prawidłowych ustaleń co do sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Następnie Sąd wskazał, że z oświadczenia złożonego przez wnioskodawcę na formularzu PPF wynika, że brak jest osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, skarżący nie pracuje, a pozostaje na utrzymaniu dziadków. Jest też właścicielem nieruchomości rolnej. W piśmie z dnia 5 września 2012 r. wnioskodawca wyjaśnił z kolei, że zamieszkuje z dziadkami, którzy zapewniają mu wyżywienie i spanie oraz wsparcie finansowe. Z tego też względu nie ponosi kosztów utrzymania mieszkania. Nie posiada rachunku bankowego, ani pojazdów mechanicznych. Mimo wezwania, skarżący nie przedłożył dokumentów potwierdzających wysokość dochodów osiąganych przez jego dziadków, dokumentu potwierdzającego status osoby bezrobotnej, oświadczenia, czy korzysta z pomocy społecznej. Z oświadczeń złożonych przez wnioskodawcę nie sposób uzyskać pełnego obrazu sytuacji finansowej i majątkowej wnioskodawcy i jego rodziny. W ocenie Sądu wnioskodawca nie wykazał w żaden sposób źródła dochodów swoich dziadków, na których utrzymaniu pozostaje, i z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Nie wyjaśnił także jakie są koszty utrzymania tego gospodarstwa ponoszone przez jego dziadków. Tymczasem dopiero uwzględnienie całokształtu sytuacji majątkowej i dochodowej wnioskodawcy oraz osób wspólnie z nim gospodarujących pozwoliłoby na prawidłową ocenę rozpoznawanego wniosku. Odnośnie podnoszonej przez skarżącego kwestii pozostawania osobą bezrobotną Sąd miał na względzie, że nie jest dopuszczalne uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy jedynie na podstawie oświadczeń wnioskodawcy, bez uzyskania potwierdzenia ich wiarygodności w postaci odpowiednich dokumentów, w szczególności wobec powstałych wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Rzeczą wnioskodawcy było przedłożenie dokumentu potwierdzającego ww. okoliczność. Podobnie złożenie oświadczenia o ewentualnym pozostawaniu w systemie pomocy społecznej. Brak tego rodzaju dokumentów i oświadczeń nie pozwala na właściwą ocenę sytuacji finansowej rodziny wnioskodawcy. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd musi uzyskać udokumentowaną wiedzę na temat stanu majątkowego i dochodowego wnioskodawcy i osób wspólnie z nim gospodarujących. Brak było zatem podstaw, w ocenie Sądu, aby uznać za wiarygodne oświadczenia wnioskodawcy, które nie znajdowały odzwierciedlenia w złożonych dokumentach, a tym samym przyjąć, że została wykazana zasadność wniosku. Zażaleniem G. L. zaskarżył powyższe postanowienie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a., powinno nastąpić poprzez złożenie stosownych wyjaśnień. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona zobowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jak przyjęto w judykaturze, dopiero fakt niedopełnienia w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W niniejszym postępowaniu Sąd skorzystał z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. - wezwał wnioskodawcę do przedłożenia odpowiednich dokumentów i wyjaśnień. Wezwany nie uczynił jednak zadość wezwaniu, bowiem nie udzielił odpowiedzi na wszystkie postawione w nim pytania oraz nie przedstawił wszystkich wskazanych w wezwaniu dokumentów, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę jego rzeczywistego stanu majątkowego. Podkreślenia wymaga przy tym, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie prowadzi się dochodzenia, szczególnie w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, gdyż uchyla się on od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (zob. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06). Mając powyższe okoliczności na uwadze, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie nie można Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu zarzucić błędu - słusznie bowiem Sąd ten uznał, że skarżący nie wykazał w dostateczny sposób, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Nie było zatem podstaw prawnych do udzielenia mu prawa pomocy w żądanym przez niego zakresie. Nie znajdując zatem usprawiedliwionych podstaw do uwzględnienia zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.