II SA/Rz 468/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący NSA Stanisław Śliwa /spr./ Sędziowie WSA Paweł Zaborniak WSA Joanna Zdrzałka Protokolant Sylwia Pacześniak po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 24 września 2014 r. sprawy ze skargi B. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2014 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] stycznia 2014 r., nr [...] i [...]. Przedmiotem skargi B. W. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] lutego 2014 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] stycznia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wydana w oparciu o art. 17 pkt 1 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (DZ. U. z 2013 r. poz. 267), zwanej następnie "K.p.a." oraz art. 30 ust. 2 w zw. z art. 27 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 ze zm.). Działając na wniosek B. W. o umorzenie należności tytułem wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń Prezydent Miasta [...], decyzją z dnia [...] stycznia 2014 r., odmówił umorzenia zobowiązań z tytułu tego rodzaju świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami wypłaconych na rzecz P. W. i M. W., które na dzień wydania decyzji wynoszą łącznie 12 419,94 zł (w tym należność główna - 9 224,64 zł oraz odsetki – 3 195,30 zł) oraz zaległości z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej na rzecz M. S. w kwocie 15 688,57 zł (w tym należność główna – 14 941,50 zł oraz ustawowe 5 % odsetek). Podstawą powyższego było ustalenie w następstwie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, że rodzina wnioskodawcy liczy sześć osób. Troje dzieci uczęszcza do szkoły podstawowej w miejscu zamieszkania (K.), natomiast jedno do technikum w K. Rodzina mieszka w stanowiącym własność teściowej strony czystym i zadbanym domu, wyposażonym w sprzęt gospodarstwa domowego. Jedno dziecko jest niepełnosprawne, drugie alergikiem, dzieci noszą okulary. Wnioskodawca pobiera rentę oraz zasiłek pielęgnacyjny, natomiast jego żona utraciła prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, jest bierna zawodowo, pobiera natomiast dodatek mieszkaniowy. Rodzina korzysta także ze świadczeń rodzinnych. Strona cierpi na stwardnienie rozsiane, leczy się ziołami. W okresie 6-14 września 2013 r. wnioskodawca przebywał w szpitalu na oddziale neurologicznym w związku z rozpoznaniem zawału mostu. Na podstawie powyższego organ I instancji uznał, że sytuacja strony nie jest na tyle trudna, by uzasadniała zastosowanie w jej wypadku ulgi w postaci umorzenia zobowiązań alimentacyjnych. Organ zaznaczył, że sytuacja każdego dłużnika nie jest co do zasady łatwa. Dlatego też ustawodawca, przewidując możliwość zastosowania przedmiotowej ulgi, miał na uwadze okoliczności wyjątkowe, szczególnie trudne. W ocenie organu, okoliczności występujące po stronie B. W. tj. jego problemy rodzinne, zdrowotne oraz konieczność ponoszenia opłat związanych z potrzebami życia codziennego (tzn. za media, wydatki związane z wychowaniem dzieci) nie stanowią o zasadności uwzględnieniu żądania strony. Tego rodzaju problemy dotykają bowiem każdą rodzinę. Prezydent Miasta [...] zwrócił uwagę, że strona posiada orzeczoną okresowo niezdolność do pracy tj. do 30 września 2014 r. Pozwala to na domniemanie, że sytuacja zdrowotna wnioskodawcy ulegnie poprawie, a tym samym zwiększą się jego szanse na znalezienie pracy i poprawę sytuacji materialnej. Organ wytknął także stronie nieprawdziwość stwierdzenia, że uzyskiwana renta jest jedynym jej źródłem dochodu, bowiem rodzina korzysta także ze świadczeń rodzinnych oraz świadczeń pomocy społecznej. Organ pierwszej instancji stwierdził w konkluzji, że zwrot przez stronę żądanych od niej należności będzie procesem długotrwałym, lecz nie niemożliwym do zrealizowania. Organ podkreślił, że wnioskodawca jest w korzystnej sytuacji, bowiem w momencie ustania obowiązku alimentacyjnego pozostają mu do spłaty jedynie zaległości, a zatem dług nie narasta. B. W. odwołał się od tej decyzji wskazując, że dochód na osobę w jego rodzinie wynosi 358,87 zł, a zatem jest poniżej minimum socjalnego. Podniósł, że jest osobą cierpiącą na liczne schorzenia, osiem lat temu miał chłoniaka, obecnie choruje na stwardnienie rozsiane. Okoliczność w postaci zadłużenia źle wpływa na stan jego zdrowia, co przesądza o występowaniu w jego wypadku wyjątkowej, szczególnie trudnej sytuacji uzasadniającej uwzględnienie złożonego środka zaskarżenia. Uznając odwołanie za nieusprawiedliwione Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] lutego 2014 r. utrzymało w mocy kwestionowaną nim decyzję. W pierwszej kolejności zacytowało brzmienie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z ustawowymi odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Mając na uwadze treść art. 27 ust. 1, 1a i 2 cyt. ustawy SKO podniosło, że obowiązkiem organu właściwego wierzyciela jest odzyskanie należności w wysokości wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego razem z ustawowymi odsetkami. Natomiast obowiązkiem dłużnika alimentacyjnego jest dokonanie ich zwrotu. Regulacja przewidziana w powołanym wyżej art.30 ust. 2 w/w aktu stanowi wyjątek w tym zakresie. Organ podkreślił, że uwzględnienie sytuacji dłużnika alimentacyjnego, o jakiej mowa w tym przepisie, wymaga stwierdzenia, że jest ona wyjątkowa, szczególnie trudna, co oznacza, że umorzenie jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w całości lub w części może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika nie pozwala na wywiązywanie się z ciążącego na nim obowiązku w sposób trwały, z przyczyn od niego niezależnych. Kolegium podkreśliło, że trudna obecnie sytuacja B. W. nie ma charakteru trwałego i może ulec poprawie, na co wskazuje orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wnioskodawcy, z którego wynika, że jest on całkowicie niezdolny do pracy do dnia 30 września 2014 r. W ocenie Kolegium, na uwagę w niniejszej sprawie zasługuje fakt, iż strona dysponuje stałym dochodem i od momentu ustania obowiązku alimentacyjnego jej zadłużenie nie narasta. Organ podniósł, że przychylenie się do żądania strony oznaczałoby przerzucenie obowiązku alimentacyjnego dłużnika na wszystkich podatników, czemu sprzeciwia się interes społeczny. Tym samym organ drugiej instancji uznał za zasadną odmowę umorzenia zobowiązań B. W. z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz P. i M. W. oraz z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych na rzecz M. S. B. W., nie zgadzając się z treścią tej decyzji, zaskarżył ją do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie wskazując, że jego sytuacja jest wyjątkowa i szczególnie trudna. Przesądza o tym stan jego zdrowia - chłoniak, zawał mostku oraz stwardnienie rozsiane. To ostatnie schorzenie jest nieuleczalne i prowadzi do kalectwa lub śmierci. Zaznaczył, że zawsze starał się pokrywać koszty utrzymania dzieci w stopniu, w którym było to możliwe, jednak aktualny stan zdrowia nie pozwala mu na to. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium wniosło o jej oddalenie, odwołując się do argumentacji zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Kontrola sądu administracyjnego sprowadza się do oceny legalności działań administracji publicznej przybierających określone przez ustawodawcę formy – art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.). Obejmuje ona m. in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne, o czym stanowi art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.". Sąd sprawuje ją bez związania zarzutami i wnioskami skargi, jak też powołaną w niej podstawą prawną, na co wskazuje brzmienie art. 134 § 1 P.p.s.a. Uwzględnienie skargi i uchylenie kwestionowanej nią decyzji następuje w razie stwierdzenia naruszenia prawa materialnego o wpływie na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c P.p.s.a.). Bezzasadność skargi skutkuje z kolei jej oddaleniem, w myśl art. 151 P.p.s.a. W niniejszej sprawie Sąd kontrolował w wyżej zakreślonych granicach decyzję SKO utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] o odmowie umorzenia B. W. zobowiązań z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oraz z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej. Rozstrzygnięcia te zapadły w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zwanej następnie "u.o.p.o.u.a." w brzmieniu: "Organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.". Ze względu na fakt, że decyzja wydawana na podstawie tej regulacji ma uznaniowy charakter tj. organ administracji ma prawo wybrać określonej treści rozstrzygnięcie, to rolą Sądu jest wyłącznie zbadanie, czy wybór ten poprzedzony został prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym. Ocenie podlega zatem to, czy zebrano pełny materiał dowodowy, a następnie czy rozpatrzono go w sposób wyczerpujący. Istotne jest więc, czy celem właściwego rozstrzygnięcia organ przeprowadził wszelkie niezbędne dowody i czy odniósł się do wszelkich podnoszonych przez stronę okoliczności. Poza jakąkolwiek kontrolą pozostaje natomiast celowość zajętego przez organ stanowiska. W przypadku decyzji uznaniowych bardzo istotne jest zatem ich uzasadnienie, bowiem to ono właśnie umożliwia poznanie przyjętego toku rozumowania. Organ winien więc w sposób jasny i jednoznaczny wyjaśnić zajęte stanowisko. Podstawą odmownego załatwienia wniosku strony w niniejszej sprawie było przyjęcie przez organy, że dotykające wnioskodawcę problemy rodzinne, zdrowotne oraz związane z koniecznością ponoszenia wydatków związanych z potrzebami życia codziennego - jako dotykające niemal każdej rodziny - nie mogą przesądzić o zastosowaniu wyjątkowej instytucji, jaką przewiduje art. 30 ust. 2 u.o.p.o.u.a. Trudna obecnie sytuacja zdrowotna strony nie ma bowiem trwałego charakteru i może ulec poprawie, a zatem mogą zwiększyć się wówczas jej szanse na znalezienie zatrudnienia. Całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy została bowiem orzeczona jedynie czasowo tj. do 30 września 2014 r. W ocenie Sądu, przedstawione wyżej twierdzenia organów świadczą o przekroczeniu przez nie granic uznania administracyjnego poprzez naruszenie zasad swobodnej oceny dowodów. Z akt sprawy wynika, że B. W. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, cierpiącą na liczne i bardzo poważne schorzenia. Przeszedł bowiem zawał mostka. Rozpoznano u niego także chłoniaka oraz stwardnienie rozsiane. W kontekście powagi powyższych schorzeń jako ewidentne nadużycie przyznanej organom uznaniowości jawi się stwierdzenie, że problemy zdrowotne dotykają niemal każdą rodzinę jako argument przeciwko uwzględnieniu wniosku o umorzenie zaległości alimentacyjnych. Zasadniczo nie można wprawdzie odmówić słuszności takiemu stwierdzeniu, jednak nie w sytuacji, gdy choroby strony są naprawdę poważne. Ponadto, stanowisko co do stanu zdrowia skarżącego jest nazbyt ogólnikowe. W oparciu bowiem o orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 22 października 2013 r. stwierdzające całkowitą niezdolność badanego do pracy do 30 września 2014 r. organy domniemują, że sytuacja zdrowotna strony ulegnie poprawie, a tym samym zwiększą się jej szanse na znalezienie pracy i w konsekwencji poprawę sytuacji materialnej. Tego typu prognozę, jako niepopartą jakimkolwiek dowodem, należy ocenić jako zdecydowanie przedwczesną. Uwzględniając natomiast rodzaj chorób, jaki stwierdzono u skarżącego trudno racjonalnie zakładać, że prawdopodobna jest w tym zakresie poprawa. Do wysnucia tego rodzaju wniosku konieczne byłoby przeprowadzenie dodatkowego dowodu tj. z opinii biegłego z zakresu medycyny, czego jednak w niniejszej sprawie zaniechano. Brak dysponowania takim dowodem czyni stanowisko organów zupełnie dowolnym. Niezależnie od powyższego należy przyjąć, że organ analizuje sprawę na dzień podejmowania rozstrzygnięcia. Skoro ustawodawca nie wskazał w art. 30 ust. 2 u.o.p.o.u.a., jaki okres ma obejmować ocena sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego, to badaniu powinna podlegać jego aktualna sytuacja dochodowa i rodzinna. Oznacza to, że ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności. Pogląd taki wyrażony został w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 czerwca 2011 r. (I OSK 371/11, publ.: www.nsa.gov.pl), a Sąd w niniejszym składzie podziela go. Sąd uznał zatem za zupełnie dowolne ustalenia organów w odniesieniu do stanu zdrowia skarżącego jako elementu składającego się na jego sytuację dochodową i rodzinną (stanowiącą z kolei przesłankę zastosowania instytucji z art. 30 ust. 2 u.o.p.o.a.) przy braku przeprowadzenia stosownego dowodu w tym zakresie (biegły – lekarz medycyny). Dokonane bowiem zostały wbrew logice i zasadom doświadczenia życiowego. Dlatego też usunięto z obrotu prawnego tak zaskarżoną decyzję, jak i decyzję ją poprzedzającą wobec naruszenia przez nie regulacji zawartych w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Obligują one organy do podejmowania wszelkich czynności, które niezbędne są do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. W tym celu organ winien więc w sposób wyczerpujący zebrać, a następnie rozpatrzyć cały materiał dowodowy, oceniając na podstawie jego całokształtu, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 77 § 1 i art.. 80 K.p.a.). W ponownie prowadzonym postępowaniu organ dokona zatem rozważenia aktualnej sytuacji zdrowotnej dłużnika w aspekcie przesłanek z art. 30 ust. 2 u.o.p.o.a. i w tym celu uzupełni ewentualnie zebrany materiał dowodowy. Następnie zajmie stanowisko, które należycie tj. w sposób przekonujący uzasadni (zgodnie z wymogami z art. 107 § 3 K.p.a.). Dodatkowo Sąd wskazuje, że Prezydent Miasta [...], prowadząc postępowanie pod kilkoma sygnaturami, winien następnie wydać oddzielne rozstrzygnięcia. Tymczasem decyzja tego organu z dnia [...] stycznia 2014 r. oznaczona została dwiema sygnaturami: [...] oraz [...]. Podstawę uchylenia decyzji SKO z dnia [...] lutego 2014 r. i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta [...] z dna [...] stycznia 2014 r. stanowił art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a.