II FZ 2072/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Beata Cieloch po rozpoznaniu w dniu 13 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 12 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Bd 702 /14 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 10 kwietnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie straty z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za 2008 r. postanawia: oddalić zażalenie. W odpowiedzi na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału o wezwaniu A.S. (dalej: Skarżący) do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 10 kwietnia 2014 r., w przedmiocie określenia wysokości straty z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za 2008 r. Skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Strona wniosła o zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł. Rozpatrując złożony wniosek, referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 7 października 2014 r. odmówił przyznania prawa pomocy, albowiem Skarżący nie wykazał, że nie może ponieść kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie. W złożonym sprzeciwie Skarżący zarzucił naruszenie art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U.z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), poprzez nieprzyznanie prawa pomocy pomimo tego, iż strona wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Skarżący stwierdził, że oświadczenie zawarte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy jest wystarczająco uprawdopodobnione. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zaskarżonym postanowieniem odmówił przyznania prawa pomocy. Sąd wyjaśnił, że w świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05). Sąd podkreślił, że orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo, oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. Zdaniem Sądu w świetle powołanych przepisów przesłanką częściowego zwolnienia od kosztów sądowych jest niemożność ich wygospodarowania z uzyskanych przychodów i posiadanego majątku z uwagi na to, że całość zużywana jest na niezbędne utrzymanie strony postępowania i jej rodziny, z których nie można zrezygnować lub czasowo ograniczyć, bowiem są one nieodzowne. Świadczy o tym określenie "konieczne" użyte przez ustawodawcę w odniesieniu do słowa "utrzymanie". W pojęciu utrzymania koniecznego mieszczą się zatem wydatki związane z utrzymaniem rodziny posiadające cechy nieodzowności, nieuchronności. Ponadto Sąd zauważył, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 713/09). Dopełnieniem powyższych przepisów jest art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym, wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. W związku z powyższym Sąd stwierdził, że w złożonym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy Skarżący wskazał jedynie, że wnosi o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz oświadczył, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje trójka synów: Michał, Alex oraz Alan. Uzasadnienie wniosku oraz rubryki dotyczące stanu rodzinnego, majątku, stanu majątkowego osób pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, innych dodatkowych informacji o stanie majątkowym, dochodów wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, jak również dotyczących innych danych, które składający oświadczenie uważa za istotne (rubryki nr: 5, 7, 8, 9, 10 i 11 wniosku o przyznanie prawa pomocy) Skarżący przekreślił. Strona nawet w odniesieniu do danych, które szczątkowo podała, nie udzieliła pełnej informacji, albowiem pomimo obowiązku wpisania w rubryce nr 6 daty urodzenia dzieci, również nie zawarła tych danych. W związku z powyższym, zasadnie na podstawie zarządzenia z dnia 14 sierpnia 2014 r. wydanego w trybie cytowanego art. 255 p.p.s.a., wnioskodawca został wezwany przez referendarza sądowego do uzupełnienia braków wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie dodatkowych dokumentów oraz o jego podpisanie z uwagi na kserokopię podpisu. W odpowiedzi na powyższe wezwanie Skarżący nadesłał jedynie podpisany formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym tak jak poprzednio, nie zawarł żadnych informacji. Poza powyższym, wnioskodawca żadnych dodatkowych informacji nie przedstawił. Nie uczynił tego również w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego. Mając na uwadze powyższe, Sąd nie zgodził się ze stanowiskiem Skarżącego, że wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona nie przedstawiła żadnych informacji o stanie majątkowym i dochodach. Skarżący nie przedstawił we wniosku nawet podstawowych informacji dotyczących swojej sytuacji finansowej, podczas gdy oczywistym jest, że musi z czegoś żyć. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wiadomo też, czy dzieci są małoletnie, czy też pełnoletnie, a tym samym, czy zdolne są do osiągania dochodu. Z wniosku nie wynika, jakie Skarżący osiąga dochody, gdzie mieszka, jakie posiada nieruchomości, oszczędności, zasoby pieniężne, przedmioty wartościowe. W tym zakresie wnioskodawca wezwany przez referendarza sądowego w trybie art. 255 p.p.s.a. do uzupełnienia wniosku, nie nadesłał żadnych dokumentów. Wnioskodawca nie przedłożył: odpisów swoich zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; wyciągów i wykazów z wszystkich posiadanych przez siebie rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, emerytury, renty, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń (np. z tytułu umowy o dzieło lub zlecenia, umowy najmu, pomocy rodziny, dochód z zagranicy) z okresu ostatnich dwóch lat; oświadczenia o tytule prawnym przysługującym do obecnie zamieszkiwanego lokalu; oświadczenia z kim obecnie Skarżący zamieszkuje; udokumentowanego oświadczenia o wysokości ponoszonych miesięcznie przez Skarżącego wydatków związanych z utrzymaniem, wynajęciem domu, mieszkania (czynsz, gaz, prąd itp.), samochodu, zakupem lekarstw, itp.; oświadczenia o posiadanych oszczędnościach; oświadczenia o źródłach utrzymania (w tym pomocy udzielanej przez rodzinę); podania czy Skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają samochody lub inne pojazdy; oświadczenia czy z majątku Skarżącego prowadzona jest aktualnie egzekucja sądowa bądź administracyjna; złożenia odpisów dokumentów związanych z prowadzoną przez Skarżącego oraz osób pozostających ze Skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym działalnością gospodarczą za ostatnie sześć miesięcy dotyczących rozliczenia w podatku dochodowym, deklaracji VAT-7, wyciągów z firmowego rachunku bankowego lub dokumentów potwierdzających fakt likwidacji działalności gospodarczej. Sąd zauważył, że postawa strony, która wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać jej sytuację majątkową i rodzinną uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 21 lipca 2008 r., I FZ 287/08). W konsekwencji powyższego, Sąd stwierdził, że w przedmiotowej sprawie Skarżący w trakcie całego postępowania nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w zakresie częściowym, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zauważono, że koszty te na obecnym etapie postępowania ograniczają się do obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 500 zł. Znaczące w niniejszej sprawie jest to, że pomimo wystosowania wezwania do przedłożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, Skarżący nie przedstawił żadnych informacji pozwalających rzetelnie ocenić jego sytuację. Okoliczności te zadecydowały o odmowie przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez stronę zakresie. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 p.p.s.a. oddalił wniosek. Skarżący wniósł zażalenie na powyższe postanowienie, zarzucając mu naruszenie art. 246 § 1 p.p.s.a. poprzez nieprzyznanie Skarżącemu prawa pomocy, pomimo tego, że wykazał on, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i rodziny. Wskazując powyższe wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych oraz uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 §1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Z ogólnej zasady wyrażonej w powołanym przepisie wynika, że każdy wnoszący sprawę do Sądu powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania. Wymóg ten nie stanowi ograniczenia prawa do Sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie stronie prawa pomocy jako odstępstwo od powyższej zasady, stanowiące swoistą formę dofinansowania jej z budżetu państwa poprzez zapewnienie bezpłatnego udziału w postępowaniu, powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków na pokrycie kosztów tego postępowania jest rzeczywiście niemożliwe. Strona powinna zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jej sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do Sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na stronie. Wynika to z treści art. 252 §1 p.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach oraz dokładne dane o stanie rodzinnym. Także z użytego w art. 246 §1 pkt 2 p.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże" wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym (tak w niniejszej sprawie) spoczywa na stronie. Wobec tego pochodzące od niej informacje na temat jej możliwości płatniczych, powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony. Jeżeli zawarte we wniosku dane okażą się niewystarczające lub budzą wątpliwości, strona ma obowiązek złożyć na wezwanie dodatkowe informacje lub dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Możliwość wezwania daje Sądowi przepis art. 255 p.p.s.a. Konstrukcja tego przepisu zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z Sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz ustalenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy. W rozpoznawanej sprawie, wobec uznania informacji zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy za niewystarczające i budzące wątpliwości, wezwano wnioskodawcę do złożenia szeregu dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej, rodzinnej, uzyskiwanych przez niego i osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie dochodach, odpisów zeznań podatkowych, wyciągów z posiadanych przez niego i osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie rachunków bankowych. W zakreślonym terminie Skarżący nie przedłożył żadnych z wymaganych dokumentów. Nie skorzystał zatem z możliwości rzetelnego wykazania swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej, a tym samym w konsekwencji powinien się liczyć z tym, że Sąd nie znajdzie wystarczających podstaw do jego uwzględniania. Dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania, a skoro na stronie spoczywa ciężar wykazania przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy to pochodzące od niej informacje na temat możliwości płatniczych powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony. Zasadnie zatem wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny, że Skarżący nie udokumentował w sposób wystarczający swojej sytuacji finansowej, czym pozbawił Sąd możliwości wnikliwiej oceny, a w konsekwencji przyznania stronie prawa pomocy. W świetle opisanych okoliczności za usprawiedliwioną należało uznać ocenę Sądu I instancji, że przedstawione przez Skarżącego dane nie dawały podstaw do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 i art. 198 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. .