II GZ 138/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 10 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia W. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 grudnia 2014 r. sygn. akt VI SA/Wa 957/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego lub adwokata w sprawie ze skargi W. K. na decyzję Komisji Nadzoru Finansowego z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej za naruszenie przepisów informacyjnych postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 16 grudnia 2014 r. (sygn. akt VI SA/Wa 957/14) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a.") - odmówił skarżącemu W. K. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego lub adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Komisji Nadzoru Finansowego z dnia [...] grudnia 2013 r. (nr [...]) o nałożeniu m.in. na W. K. kary pieniężnej w wysokości 170 000 zł za naruszenie przepisów informacyjnych. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy W. K oświadczył, iż prowadzi gospodarstwo domowe razem z żoną, posiada dom jednorodzinny o powierzchni 120 m², nieruchomość rolną o powierzchni 0,37 ha oraz działkę budowlaną o powierzchni 0,23 ha. Wnioskodawca wskazał, że zarówno on jak i żona posiadają status osób bezrobotnych (co potwierdzono zaświadczeniami z Powiatowego Urzędu Pracy w [...]). Skarżący załączył również wyciąg z rachunku maklerskiego (z którego wynika, że w dniu [...] lipca 2014 r. posiadał 1 650 500 akcji o łącznej wartości [...] zł), a także dokumenty bankowe wskazujące, że skarżący oraz jego żona są zobowiązani do spłaty kredytów bankowych, których miesięczne raty wynoszą łącznie ok. 6262 zł. Ponadto w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia 4 listopada 2014 r. (odmawiającego przyznania prawa pomocy) skarżący podniósł, że nie jest w stanie ponieść dodatkowego obciążenia finansowego w postaci kosztów sądowych, znajduje się w dramatycznej sytuacji finansowej i nadal poszukuje pracy. Wyjaśnił również, że portfel akcji posiadanych w lipcu 2014 r. stracił na wartości (na dzień składania sprzeciwu) ok. 40% i ze względu na małą płynność istnieje problem ze sprzedażą tych akcji. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, skarżący jest w stanie wygospodarować środki na pokrycie kosztów postępowania sądowego i zastępstwa procesowego, a zatem brak jest podstaw do uwzględnienia jego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego lub adwokata z urzędu. Z przesłanych dokumentów wynika, że wprawdzie skarżący i jego żona są osobami bezrobotnymi, ale nie są osobami całkowicie pozbawionymi środków do życia. Sąd zwrócił bowiem uwagę, że skarżący na dzień [...] lipca 2014 r. posiadał akcje [...] S.A. o łącznej wartości [...] zł. W ocenie Sądu, nawet gdyby kwotę tę pomniejszyć o wartość wskazaną w uzasadnieniu sprzeciwu, to i tak skarżący posiadałby akcje o wartości [...] zł, co nie pozwala zaliczyć go i jego małżonki do osób charakteryzujących się ubóstwem. Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożył W. K. Stwierdził, że orzeczenie to jest dla niego niesprawiedliwe i niemożliwe do realizacji w sytuacji ciągłej depresji i stresu oraz pogarszającego się stanu zdrowia, a także związanych z tym kosztów finansowych, którym nie jest w stanie sprostać. Wnoszący zażalenie wyjaśnił w szczególności, że zdobyte uczciwą pracą środki inwestował w giełdę, lecz stracił na tym polu niemal cały majątek, czego Sąd pierwszej instancji nie wziął pod uwagę. Skarżący stwierdził, że nie potrafił przewidzieć kryzysu, który sprawił, że konieczne było oddanie domu w zastaw (kredyt hipoteczny we frankach szwajcarskich) oraz zaciągnięcie długów rodzinnych. Skarżący powołał się również na okoliczności, które zaistniały po wydaniu zaskarżonego postanowienia (m.in. decyzja z [...].12.2014 r. o przyznaniu skarżącemu świadczenia przedemerytalnego z ZUS w wysokości 991 zł brutto miesięcznie, czy udzielenie półrocznej karencji w spłacie raty odsetkowej i części kapitału kredytu hipotecznego zaciągniętego jednym z banków). Oświadczył również, że na dzień [...] stycznia 2015 r. wartość akcji na jego rachunku maklerskim wynosiła 109 509 zł, a zatem w pół roku stracił ponad [...] zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Znajduje ona zastosowanie tylko w przypadkach osób lub jednostek organizacyjnych charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Do osób tych zaliczyć można w szczególności bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspakajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). W myśl art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tych przepisów wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego lub adwokata, uznając że skarżący posiada środki na pokrycie kosztów postępowania sądowego, w tym zastępstwa procesowego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że W. K. nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd wziął pod uwagę okoliczność, że skarżący oraz jego małżonka w dacie wydawania postanowienia byli osobami bezrobotnymi, niemniej jednak zasadnicze znaczenia dla tej oceny miała okoliczność, że skarżący na posiadanym rachunku maklerskim posiada akcje o łącznej wartości ponad 100 000 zł, a więc znacząco przewyższającej należne w sprawie koszty sądowe, jak i ewentualne koszty zastępstwa procesowego. Z oświadczeń złożonych przez skarżącego wynika bezspornie, że jego sytuacja majątkowa uległa w ostatnim okresie znacznemu pogorszeniu, co miało związek ze stratami inwestycyjnymi, czy też utratą pracy. Niemniej jednak przy ocenie, czy w przypadku konkretnej osoby zostały spełnione przesłanki przyznania prawa pomocy, sąd administracyjny ma prawny obowiązek przyjęcia kryterium zobiektywizowanego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ocena możliwości płatniczych skarżącego w kontekście obowiązku poniesienia kosztów postępowania w niniejszej sprawie miała charakter obiektywny. Doznany przez skarżącego w ostatnim czasie uszczerbek w majątku - w sposób usprawiedliwiony postrzegany przez skarżącego jako strata dotkliwa - nie może sam z siebie skutkować przyznaniem W. K. prawa pomocy. Skarżący wciąż dysponuje bowiem środkami (akcje o znacznej łącznej wartości), które mogą zostać przeznaczone na pokrycie kosztów sądowych. W takiej sytuacji nie jest możliwe obciążenie podatników kosztami związanymi z postępowaniem sądowym skarżącego. Na marginesie jedynie Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że na obecnym etapie postępowania sądowego koszty sądowe, do których uiszczenia będzie zobowiązany skarżący, to wpis sądowy od skargi w wysokości 2000 zł. Środki uiszczone z tego tytułu będą podlegały (na wniosek skarżącego) zwrotowi, w przypadku gdy Sąd pierwszej instancji w postępowaniu głównym uzna skargę strony za zasadną. Wskazać również należy, że jeśli skarżący nie zdecyduje się na powierzenie prowadzenia sprawy profesjonalnemu pełnomocnikowi z wyboru, to w sprawie będzie znajdował zastosowanie art. 6 p.p.s.a., zgodnie z którym sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Natomiast jeżeli w toku postępowania sądowego zmieni się sytuacja majątkowa skarżącego, to może on wystąpić z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, bowiem zgodnie z art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. PG