II SA/Wa 1451/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras Sędziowie WSA Andrzej Kołodziej Adam Lipiński (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Dorota Kwiatkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 listopada 2014 r. sprawy ze skargi K. B. reprezentowanego przez opiekuna prawnego – Z. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości; 3. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz K. B. kwotę 240 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2014 r. utrzymał swoją decyzję poprzedzającą z dnia [...] maja 2014 r. o odmowie przyznania K. B. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Podstawę wydania decyzji stanowiły przepisy art. 138 § 1 pkt 1 Kpa i art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.). W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż K. B. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy od dnia [...] stycznia 2013 r. Na tę datę, to jest na 50 lat życia, u zainteresowanego udokumentowano 12 lat, 7 miesięcy, 6 dni okresów składkowych. W 10-leciu przed powstaniem niezdolności do pracy i w 10-leciu przed zgłoszeniem wniosku o świadczenie w trybie zwykłym, zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych - nie udokumentowano żadnych okresów. Od dnia [...] marca 1996 r. do dnia [...] stycznia 2013 r. wystąpiła przerwa w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanej przerwie nie była wobec K. B. orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Wykazany miesięczny dochód trzyosobowej rodziny K. B. wynosi brutto 3369,78 zł brutto (emerytura matki i dochód zainteresowanego z gospodarstwa rolnego). Na osobę w rodzinie przypada brutto 1123,26 zł. Kwota ta jest wyższa od kwoty najniższej emerytury, która od 1 marca 2014 r. wynosi brutto 844,45 zł. Z tych względów nie można uznać że K. B. pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Działający w imieniu K. B., jego brat – Z. B. (będący jednocześnie opiekunem prawnym zainteresowanego) wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznania świadczenia. W uzasadnieniu skargi podał, iż K. B. został postanowieniem Sądu Okręgowego w L. z dnia [...] września 2012 r. całkowicie ubezwłasnowolniony, a w dniu [...] grudnia 2012 r. Sąd Rejonowy w G. ustanowił jego brata Z. B. opiekunem prawnym (sprawa o sygn. akt [...]). Przed ubezwłasnowolnieniem K. B. poważnie chorował już od 12 lat na [...]. Powyższe okoliczności zostały potwierdzone w opinii psychiatryczno-psychologicznej z dnia [...] października 2012 r. Dalej w skardze podano, że K. B. nigdzie nie pracuje i nie posiada żadnego źródła dochodu. Choroba wykluczała jego zdolność zawodową i dlatego nie mógł wypracować odpowiedniego stażu pracy, wymaganego do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zatem K. B. spełnia przesłanki przewidziane w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W dodatkowym piśmie procesowym z dnia [...] października 2014 r. podtrzymał żądanie skargi i wniósł o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania wskazanych świadków na wyżej wskazane okoliczność. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 13 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, do rozpoznania sprawy właściwy jest wojewódzki sąd administracyjny, na którego obszarze właściwości ma siedzibę organ administracji publicznej, którego działalność została zaskarżona. W niniejszej sprawie sądem tym jest Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Natomiast zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, wojewódzki sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Badana pod tym kątem skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2013r., poz. 1440 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków. Wydanie decyzji w powyższym zakresie wymaga zatem rzetelnego zbadania zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego i dokonania na jego podstawie oceny, czy w niniejszej sprawie wystąpiły po stronie K. B. okoliczności usprawiedliwiające brak wymaganego minimalnego okresu ubezpieczenia społecznego. Podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma obowiązek przestrzegania zasady dochodzenia do prawdy materialnej, zawartej w art. 7 Kpa – poprzez podejmowanie wszelkich niezbędnych kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Spoczywa na nim także obowiązek wyczerpującego zebrania, rozpatrzenia i oceny materiału dowodowego – art. 77 § 1 i art. 80 Kpa – oraz obowiązek uzasadnienia rozstrzygnięcia według wymagań określonych w art. 107 § 3 Kpa. W niniejszej sprawie zasad powyższych organ nie dochował i uchybienia te mały istotny wpływ na wynik sprawy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych rozpoznał niniejszą sprawę bardzo pobieżnie, nie wyjaśniając istotnych dla jej rozstrzygnięcia zagadnień. Zaniechał dogłębnego zbadania sprawy, zwłaszcza w zakresie odniesienia się do materiału zawartego w postępowaniu cywilnym o ubezwłasnowolnienie K. B., na okoliczność ustaleń powstania u zainteresowanego choroby [...] i jej przebiegu w aspekcie ustalenia, w jaki sposób kształtowała się wcześniej zdolności zainteresowanego do świadczenia pracy, a także co do oceny obecnego stanu materialnego zainteresowanego. Takim działaniem organ naruszył zasady wymienione w treści art. 7, art. 8, art. 75 § 1, art. 77 § 1 Kpa, co w rezultacie doprowadziło do nieprawidłowości w uzasadnieniu decyzji odnośnie oceny zgromadzonego materiału dowodowego (art. 107 § 3 Kpa) i wydania decyzji odmownej bez rzetelnego zgromadzenia i oceny zebranego materiału dowodowego. Z akt sprawy wynika, iż K. B. jest obecnie całkowicie niezdolny do pracy z uwagi na rozpoznaną u niego [...] i daty powstania tej choroby nie sposób ustalić wobec braku wcześniejszych danych medycznych ([...]) dotyczących leczenia. Jednakże organ całkowicie pominął okoliczność toczenia się przed Sądem Okręgowym w L. w 2012 r. postępowania o ubezwłasnowolnienie K. B. materiału dowodowego zgromadzonego na potrzeby tej sprawy. Obowiązkiem organu było zatem dotrzeć do materiału zawartego w aktach Sądu Okręgowego w L., w sprawie o ubezwłasnowolnienie (sądowo-psychiatryczne opinie biegłych sądowych wydane na okoliczność stanu zdrowia psychicznego K. B.). Dopiero w oparciu o zgromadzony w taki sposób materiał należało dokonywać dalszych ustaleń dla potrzeb niniejszej sprawy. To jest dokonywać, w drodze opinii lekarza orzecznika ZUS, ustalenia od jakiej daty K. B. był niezdolny do pracy, ustalić czy okres ten poprzedzała częściowa niezdolność do pracy i w jakim okresie ona występowała. Z orzeczeń orzeczników ZUS zawartych w aktach sprawy wynika, iż orzecznicy ci nie dysponowali żadnym wcześniejszym materiałem dotyczącym stanu zdrowia psychicznego zainteresowanego, zaś organ nie informował zainteresowanego (czy jego opiekuna prawnego) o potrzebie zgromadzenia takiego materiału. Zważyć tu należy, iż materiał opiniotwórczy jakim powinien dysponować sąd powszechny w postępowaniu o ubezwłasnowolnienie, powinien być oparty na badaniach psychiatrycznym i psychologicznych K. B. dokonanych przez biegłych sądowych i na obserwacjach specjalistycznych. W materiale tym mogą zawierać się wskazówki, co do wcześniejszego przebiegu choroby, które mogą okazać się istotne dla wyniku niniejszej sprawy. W niniejszej sprawie poprzestano jedynie na ocenie obecnego stanu zdrowia zainteresowanego i autorytarnie stwierdzono, iż skoro skarżący nie dysponuje wcześniejszymi udokumentowanymi okresami choroby – to uznać należy, iż całkowita niezdolność do pracy datuje się od dnia [...] stycznia 2013 r. Już samo to stwierdzenie pozostaje w sprzeczności z treścią postanowienia Sądu Okręgowego w L. z dnia [...] września 2012 r., orzekającym całkowite ubezwłasnowolnienie K. B. W niniejszej sprawie wskazać należy, iż sam skarżący jest osobą ubezwłasnowolnioną, a jego opiekun prawny osobą nie do końca dostatecznie poinformowaną o zasadach prowadzenia postępowania administracyjnego w tego typu sprawach i przez to w pewien sposób działa nieporadnie. Samo leczenie psychiatryczne K. B. zostało podjęte dopiero w 2012 r., gdy stał się niebezpieczny dla otoczenia. Wcześniej nikt się nie interesował jego stanem psychicznym, co niejako można tłumaczyć warunkami wiejskimi, wiekiem zainteresowanego i lekceważeniem problemu osób niepełnosprawnych w środowiskach wiejskich. Znamienne w tej materii jest podsumowanie i uzasadnienie ustaleń orzeczniczych do opinii lekarzy orzeczników ZUS z dnia [...] kwietnia 2013 r., w której na podstawie wywiadu (informacje od brata zainteresowanego) podano, iż pierwsze objawy choroby pojawiły się od około 15 lat, ale K. B. nie leczył się. W roku 1994 albo 1995 miał miejsce wypadek w pracy i pomimo, iż K. B. nie został poszkodowany, to bardzo się nim przejął i od tego czasu zaczął zachowywać się inaczej. Leczenie psychiatryczne zostało podjęte wbrew woli zainteresowanego. Nie bez znaczenia na prawidłowe rozpatrzenie niniejszej sprawy ma wpływ skomplikowany przebieg stwierdzonej u zainteresowanego choroby ([...]), polegający na wzajemnym przeplataniu się stanów pozornego zdrowia psychicznego i stanów ujawniania się (emisji) choroby. Powyższe nakłada na organ potrzebę dokonywania także własnych ustaleń, w oparciu o np. przesłuchanie świadków, w zakresie istoty sprawy, w granicach podejmowania decyzji o charakterze częściowo uznaniowym. Poważne także wątpliwości budzi stwierdzenie organu o dochodach K. B., skoro jest on niezdolny do jakiejkolwiek pracy, w tym rolniczej. Organ w tej materii powinien dokładnie ustalić, kto jest obecnie właścicielem gospodarstwa rolnego i z jakiej konkretnie działalności w tym gospodarstwie jest wypracowany dochód i przez kogo. Nie jest tu wystarczające wyliczanie dochodu w oparciu o tzw. hektary przeliczeniowe, skoro – co jest w sprawie niesporne na datę rozpatrywania sprawy przez organ skarżący – pracować w gospodarstwie rolnym z przyczyn stanu zdrowia nie mógł. Również mało przekonywujące jest stwierdzenie organu zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, iż K. B. w oświadczeniu z dnia [...] kwietnia 2014 r. przyznał wykonywanie prac bez ubezpieczenia co, zdaniem organu, świadczy o jego możliwościach świadczenia pracy. Takie autorytarne stwierdzenie jest chybione, gdy zważy się, iż okoliczność świadczenia pracy dorywczej bez ubezpieczenia, strona skarżąca przyznała, jednakże (jak to wynika z powyższego oświadczenia) pracę taką świadczyła w okresie przed dniem [...] marca 1996 r., a zatem w okresie objętym ubezpieczeniem. Powyższe pozostaje zatem bez znaczenia dla oceny zdolności K. B. do świadczenia pracy w okresie ostatnich dziesięciu lat przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zdecydowanie stoi na stanowisku, iż strona postępowania administracyjnego powinna sama wskazać odpowiedni materiał dowodzący swoich racji, gdyż to na niej przede wszystkim spoczywa tzw. obowiązek dowodowy. Jednakże zasada ta nie może odnosić się do osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej, za którą nadto w postępowaniu administracyjnym działa w sposób dalece nieporadny jej opiekun prawny. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ponownie badając niniejszą sprawę powinien odnieść się do wskazanych w uzasadnieniu niniejszego wyroku wytycznych. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 132 i art. 145 § 1 pkt 1 c) przepisów ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i w związku z treścią 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku. O wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd orzekł na podstawie art. 152, a w zakresie kosztów postępowania na podstawie art. 200 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.