II FZ 5/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Anna Dumas po rozpoznaniu w dniu 19 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia W. S. w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 4 grudnia 2014 r., sygn. akt I SA/Go 537/14 w sprawie ze skargi W. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Zielonej Górze z dnia 21 lipca 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2012 r. postanawia: oddalić zażalenie. II FZ 5/15 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 4 grudnia 2014 r., sygn. akt I SA/Go 537/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w sprawie ze skargi W. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Zielonej Górze z dnia 21 lipca 2014 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2012 r. zwolnił skarżącego od wpisu od skargi w części przekraczającej 500 złotych a w pozostałym zakresie oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Z uzasadnienia tego postanowienia wynika, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na kwotę 1.178 zł skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonych oświadczeń i dokumentów wynika, że wraz z żoną prowadzi wspólne gospodarstwo domowe; oboje nie mają majątku, w tym oszczędności; przeciwko skarżącemu prowadzona jest egzekucja na podstawie licznych tytułów wykonawczych a dochodzone w niej są zobowiązania zarówno prywatno, jak i publicznoprawne, zaś skarżący deklaruje, że łączna kwota egzekwowanych należności wynosi ponad 5.340.000 zł. Małżonkowie utrzymują się z emerytur, których suma netto (po dokonaniu potrąceń egzekucyjnych) wynosi 3.876,45 zł miesięcznie. Miesięczne koszty utrzymania skarżący oszacował na 996 zł, przy czym kwota ta nie uwzględnia wydatków na żywność. Podniósł również, że w grudniu 2013 r. przeszedł zawał serca, z czym wiąże się ponoszenie wydatków na leki. Postanowieniem z dnia 14 listopada 2014 r. referendarz sądowy zwolnił skarżącego od wpisu od skargi w części przekraczającej 500 zł. W uzasadnieniu wskazał, że z oświadczeń skarżącego oraz przedstawionych dokumentów nie wynika, by nie był w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych. Wprawdzie wykazał, że ma długi, niemniej mimo prowadzenia przeciwko niemu egzekucji przez komornika sądowego, otrzymuje z żoną stałe dochody z emerytur w wysokości ponad 3.800 zł netto miesięcznie. Przy deklarowanych stałych wydatkach wynoszących ok. 1.000 zł uznał, że skarżący jest w stanie częściowo sfinansować wpis od skargi stanowiący jedyną opłatę podlegającą uiszczeniu na obecnym etapie postępowania. Skarżący wniósł sprzeciw na ww. postanowienie wnosząc o zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Wskazał przy tym na: dodatkowe wydatki bezpośrednio związane z licznymi postępowaniami egzekucyjnymi; aktualny stan zdrowia jego i małżonki, który generuje koszty związane z zakupem leków, podkreślając, że z uwagi na wiek, koszty te będą rosnąć. Podniósł również, że nie uwzględnił w oświadczeniu kwoty wydatkowanej na żywność oraz wskazał na problemy z oszacowaniem wzrastającej opłaty za ogrzewanie. W zaskarżonym postanowieniu Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że wniosek zasługuje na uwzględnienie w części. Sąd podniósł przy tym, że nie podważa oświadczeń strony skarżącej w zakresie braku posiadanych oszczędności oraz majątku ruchomego i nieruchomości, jednak uzyskiwane stałe comiesięczne dochody w kwocie 3.800 zł, pozwalają stronie ponieść koszt wpisu od skargi w części. Sąd wskazał, że sam fakt licznych egzekucji w sytuacji, gdy skarżący wykazuje (po potrąceniach egzekucyjnych) stały dochód w wysokości 3.876,45 zł miesięcznie, nie przemawia za zwolnieniem od kosztów sądowych w całości, szczególnie gdy miesięczne koszty utrzymania skarżący oszacował na kwotę ok. 1.000 zł (bez wydatków na żywność). Zdaniem Sądu, z porównania ww. wielkości wynika, że strona skarżąca posiada wolne środki na pokrycie należności sądowej. Podniesiono przy tym, że trudno dać wiary, iż cała pozostała kwota jest wydatkowana na żywność, a jeżeli tak jest, to z pewnością w gestii strony pozostaje odpowiednio zadysponować domowym budżetem, aby wywiązać się z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Sąd stwierdził, że także twierdzenie o znacznych wydatkach z tytułu korespondencji związanej z egzekucją jest gołosłowne, zaś strona w żaden sposób nie dowiodła, że koszty ponoszone z tego tytułu zagrażają jej egzystencji; z kolei argument osobistego stawiennictwa jest nietrafny z uwagi na brak obowiązku stawiennictwa oraz fakt, iż niestawienie się na rozprawę nie wstrzymuje rozpoznania sprawy. Za uwzględnieniem wniosku w całości nie przemawia również okoliczność trwania sezonu grzewczego. Końcowo odniesiono się do kosztu zakupów leków, podnosząc, że podana przez skarżącego kwota została wzięta pod uwagę przy ustalaniu sytuacji materialnej. W zażaleniu na to postanowienie skarżący wniósł o rozpoznanie i uwzględnienie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmujące zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a." poprzez przyjęcie, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku o całościowe zwolnienie od kosztów sądowych, a tym samym przyjęcie, że poniesienie kwoty 500 zł z tytułu wpisu od skargi nie spowoduje narażenia skarżącego i jego żony na uszczerbek koniecznego utrzymania. W uzasadnieniu skarżący powtórzył dotychczasową argumentację, podnosząc m.in., że zadeklarowana wysokość domowych wydatków nie uwzględniała kwoty wydawanej na żywność, wskazując na znaczne wahania wysokości opłaty za ogrzewanie oraz okoliczność przejścia zawału serca i związane z tym koszty zakupu leków. Skarżący nadmienił również, że nie ma możliwości uzyskania kredytu lub pożyczki, nie posiada: nieruchomości, ruchomości, jakichkolwiek oszczędności, lokaty ani konta bankowego. Końcowo wskazał Konwencję o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) i związane z nim prawo dostępności do sądu. Skarżący nadmienił również, że w związku z prowadzeniem przeciwko niemu kilku postępowań egzekucyjnych ponosi dodatkowe wydatki związane bezpośrednio z tymi postępowaniami, doliczyć należy również koszty korespondencji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest wstanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Podkreślić należy, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy, zgodnie z treścią omawianego przepisu, ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku środków na poniesienie kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli wedle jego uznania będzie to konieczne dla zapewnienia jednostce dostępu do sądu. Wskazać należy, że instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar dowodu wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Słusznie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji, że uzyskiwane stałe comiesięczne dochody w kwocie 3.800 zł pozwalają stronie ponieść koszt wpisu od skargi w części, tj. w kwocie 500 zł. Nie umniejszają temu ustaleniu okoliczności, które strona podnosi w zażaleniu: ponoszenie kosztów korespondencji wynoszące wg oświadczenia strony 4,20 zł od jednego listu poleconego, nieuwzględnienie w wysokości domowych wydatków kwot wydawanych na żywność, wahania wysokości opłat za ogrzewanie, konieczność zakupu leków czy brak możności uzyskania kredytu lub pożyczki. Zaznaczyć bowiem należy, że stały dochód w wysokości 3.876 zł miesięcznie, wykazany już po potrąceniach egzekucyjnych, umożliwia stronie pokrycie należności sądowej – nawet jeśli wziąć pod uwagę wszystkie ww. wydatki (w tym i nierówną wysokość opłat za ogrzewanie) to trudno skutecznie utrzymywać, że kwota 500 zł leży poza możliwościami finansowymi strony. Po odliczeniu należności w wysokości 500 zł od wykazanego dochodu, w dyspozycji skarżącego i jego małżonki pozostaje kwota, która wciąż stawia go, mając na uwadze warunki panujące w naszym kraju, w nienajgorszej sytuacji, której trudno przypisać cechę nadzwyczajności, a która mogłaby uzasadniać przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z całości kosztów. Pozostała kwota (około 3.370 zł) winna wystarczyć do pokrycia wszelkich wskazanych wydatków, tym bardziej, że skarżący określił miesięczne koszty utrzymania na kwotę 996 zł (bez uwzględnienia wydatków na żywność). Tym samym, Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej oceny sprawy i analizy dokumentów przedstawionych przez skarżącego, o czym świadczy treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia. Sąd nie znalazł przy tym okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy w części przekraczającej 500 zł, jednak biorąc pod uwagę sytuację skarżącego stwierdził, że zachodzą przesłanki do zwolnienia skarżącego od wpisu do tej kwoty. Zaznaczyć przy tym trzeba, że w rozpatrywanym zażaleniu, poza ogólnymi twierdzeniami, skarżący nie zaprezentował nowych argumentów czy też wyjaśnień, które mogłyby w istotny sposób rzutować na podjęte przez Sąd rozstrzygnięcie. Nie podważył w żaden sposób twierdzeń tego Sądu, który w dostatecznie jasny i dokładny sposób wyjaśnił podstawy swojego rozstrzygnięcia. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela przy tym przekonania skarżącego o naruszeniu prawa do sądu – jak wskazywano, obowiązek przewidziany w art. 199 p.p.s.a. stanowi ogólną zasadą, zaś okoliczność, iż nie uznano za zasadne odstąpić w pełni od zasady ponoszenia kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie, nie stanowi naruszenia prawa do sądu. Analiza możliwości płatniczych skarżącego doprowadziła tym sam Sąd pierwszej instancji do słusznego wniosku, że nie istnieją przesłanki przemawiające za obciążeniem Skarbu Państwa pełnymi kosztami prowadzonego przez stronę skarżącą postępowania sądowoadministracyjnego. Mając na uwadze wyjątkowy charakter prawa pomocy, które stanowi wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania w sprawie, uznać trzeba, że uzasadnienie Sądu w tym zakresie świadczy o rozpoznaniu wniosku strony w sposób rzetelny i nienaruszający zasad postępowania. Zważywszy, że zaskarżone postanowienie nie narusza prawa Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.