I FZ 52/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Niezgódka - Medek, , , po rozpoznaniu w dniu 31 marca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. O. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 stycznia 2015 r. sygn. akt I SA/Po 849/14 oddalające wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. O. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 30 czerwca 2014 r. nr ... w przedmiocie podatku od towarów i usług od stycznia 2009 r. do grudnia 2010 r. postanawia: oddalić zażalenie. Zażalenie M. O. dotyczy postanowienia z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. akt I SA/Po 849/14, w którym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, na podstawie art. 260 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej "Ppsa", oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Z przedstawionego przez Sąd pierwszej instancji stanu sprawy wynikało, że w złożonym wniosku skarżący oświadczył, iż jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy w K. Po wydaniu decyzji w podatku od towarów i usług od stycznia 2009 r. do grudnia 2010 r. musiał zawiesić działalność gospodarczą, ponieważ nie był w stanie jej prowadzić z uwagi na chorobę (depresję), przez co skazany jest na pomoc najbliższych mu osób. Skarżący wskazał, że nie posiada miejsca zameldowania, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro, nie posiada również dochodów. W odpowiedzi na wezwanie skarżący poinformował, że z uwagi na brak stałego miejsca zamieszkania nie ponosi kosztów utrzymania innych niż kredyt w wysokości ok. 32.000 zł (rata miesięczna 917,52 zł), którego data ostatecznej spłaty kredytu przypada na dzień 21 czerwca 2018 r. Dodał, że nie posiada i nie użytkuje pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Nie posiada udziałów w spółkach i nie pełni funkcji członka zarządu ani prokurenta w spółkach. Nadesłał również wyciąg z rachunku bankowego oraz zeznania roczne za lata 2012 i 2013. W odpowiedzi na kolejne wezwanie skarżący wskazał, że korzysta z pomocy rodziców i brata. Pomoc ta polega na udostępnianiu mu mieszkań osób oraz zapewnieniu wyżywienia. Pomoc pieniężna to niewielkie kwoty, które czasami otrzymuje nieprzekraczające kilkudziesięciu złotych. Nie są sporządzane żadne umowy dotyczące tychże kwot. Skarżący podał, że nie wie jaka jest sytuacja finansowa osób, które go wspomagają finansowo i dlatego nie wie, jakie i z jakiego źródła osiągają dochody. Wskazując na motywy oddalenia wniosku Sąd pierwszej instancji stwierdził, że wbrew wyraźnemu żądaniu referendarza, wnioskodawca nie przedstawił informacji o sytuacji majątkowej osób, u których czasowo mieszka (brata i rodziców), a więc de facto z którymi - w danym momencie - pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, powołując się w tej kwestii na brak obowiązku tych osób do wyjawiania mu ich sytuacji majątkowej. Sąd uznał, że odmawiając w istocie przekazania informacji w tym zakresie skarżący pozbawił Sąd możliwości oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Sąd dodał, że z przedłożonego przez skarżącego wyciągu z jego rachunku bankowego wynikało, iż spłata zaciągniętego przez niego kredytu odbywa się ze środków przekazanych mu przez brata. Ponadto na jego rachunek wpłynęły przelewy od brata w kwotach wielokrotnie przekraczających wysokość rat spłacanego kredytu, tj. odpowiednio w wysokości 10.000 zł i 9.000 zł, które następnie zostały zwrócone wpłacającemu z adnotacją "zwrot - pomyłka". Uwzględniając powyższe Sąd uznał, że nie można wykluczyć, iż sytuacja majątkowa brata skarżącego, z którym strona okresowo zamieszkuje, jest na tyle dobra, skoro dokonał on dwóch przelewów na tak znaczące kwoty celem spłaty przez skarżącego kredytu, że mógłby on wesprzeć swojego brata także w zakresie poniesienia kosztów postępowania sądowego. Na powyższe orzeczenie skarżący złożył zażalenie, w którym wniósł o jego uchylenie. W uzasadnieniu wskazał, że wbrew twierdzeniom Sądu nie prowadzi wspólnego gospodarstwa z bratem i rodzicami. Sam fakt, że u nich zamieszkuje nie może mieć w tej kwestii decydującego znaczenia. Skarżący dodał, że na wymienionych osobach nie ciąży żaden obowiązek udzielania mu pomocy. Skarżący nie może ich też zmusić by partycypowali w ciążących na nim kosztach sądowych. Skarżący dodał, że argumentem świadczącym, iż brat byłby w stanie pokryć koszty postępowania sądowego nie może być dokonanie dwóch omyłkowych przelewów na konto skarżącego. Skarżący podkreślił, że dla oceny jego sytuacji materialnej istotne jest to, że obecnie pozostaje bez środków utrzymania, bez oszczędności i bez możliwości zarobkowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie jest niezasadne. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Instytucja przyznania prawa pomocy ma więc charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał, iż znajduje się w sytuacji kwalifikującej go do zwolnienia od kosztów sądowych. Ocena złożonego wniosku, zawarta w zaskarżonym postanowieniu nie może zatem budzić większych wątpliwości. Skarżący ma bowiem możliwość uzyskać pomoc od osób najbliższych, których miesięczne dochody mogą być w zupełności wystarczające dla pokrycia ciążących na nim kosztów sądowych. W takim wypadku za bezpodstawne należało uznać przerzucanie kosztów procesu na Skarb Państwa, a zatem na ogół pozostałych podatników. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, do zaspokajania potrzeb osób znajdujących się w ciężkiej sytuacji finansowej zobowiązani są przede wszystkim członkowie ich rodzin. Dopiero wtedy, gdy nie ma takich osób, lub gdy nie są one w stanie udzielić takiego wsparcia, odpowiednie środki, w tym finansowe, mogą być dostarczone ze środków publicznych. Odnosząc się do argumentacji zażalenia należy zatem stwierdzić, że nie ma racji skarżący podnosząc, iż dla oceny jego sytuacji finansowej nie była istotna wysokość dochodów najbliższych członków jego rodziny. Nie można ponadto zgodzić się z tym, że nie są to osoby, z którymi prowadzi obecnie wspólne gospodarstwo domowe. Skarżący sam bowiem stwierdził, że mieszka i znajduje się na utrzymaniu rodziców i brata, nie posiada innego miejsca zameldowania, nie posiada domu, ani mieszkania. Z powyższych względów należało zgodzić się z Sądem pierwszej instancji, że skoro skarżący twierdził, iż potrzebuje pomocy w realizacji prawa do sądu, to istniała konieczność oceny, czy pomoc udzielana przez rodzinę skarżącego jest wystarczająca by mógł pokryć ciążące na nim koszty sądowe. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z Budżetu Państwa. Tym samym, niedostarczenie przez skarżącego szczegółowych informacji odnośnie sytuacji majątkowej jego brata i rodziców, nie pozwalało na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Z tego powodu Sąd pierwszej instancji miał prawo by wniosek skarżącego oddalić. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 Ppsa orzekł jak w sentencji