II FZ 21/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Jerzy Płusa po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M.B. i P.B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 19 grudnia 2014 r., sygn. akt I SA/Po 1184/14 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi M.B. i P.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia 16 lipca 2014 r., nr [...] w przedmiocie odmowy dokonania potrącenia na poczet podatku od środków transportowych za 2014 r. postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 grudnia 2014 r. sygn. akt III SA/Po 1184/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił M.B. i P.B. (dalej jako "Skarżący") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z ich skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia 16 lipca 2014 r. w przedmiocie odmowy dokonania potrącenia na poczet podatku od środków transportowych za 2014 r. Przedstawiając w uzasadnieniu powyższego postanowienia stan sprawy Sąd pierwszej instancji podał, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia solidarnie wpisu sądowego w wysokości 500 zł Skarżący złożyli wnioski o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienia od kosztów sądowych. Wynika z nich, że Skarżący prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. W małżeństwie obowiązuje ustrój wspólności majątkowej. Dochód miesięczny brutto to 1 680 zł z umowy o pracę Skarżącego. Skarżący są współwłaścicielami gruntów rolnych o powierzchni 57,2452 ha, z których dochody pobiera Skarżący w ramach zarejestrowanej działalności gospodarczej. Ponadto posiadają do spłaty zobowiązania w wysokości około 900 000 zł. Skarżąca nie posiada żadnych dochodów, nie prowadzi działalności gospodarczej i nie zatrudnia pracowników. Skarżący nadal nie może uruchomić stacji kontroli pojazdów w formie sprzed dnia 16 lipca 2010 r., która była głównym źródłem utrzymania, za to zmuszony jest obsługiwać kredyty zaciągnięte w związku z funkcjonowaniem stacji kontroli pojazdów. Budynki związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, ze względu na decyzję zakazującą jej prowadzenia, zostały wydzierżawione. W celu uzupełnienia informacji dotyczących rzeczywistej sytuacji, Skarżący zostali wezwani do wyjaśnienia szeregu okoliczności związanych z ich aktualną i rzeczywistą sytuacją finansową. Z informacji przesłanych wyłącznie przez Skarżącego wynika, że Skarżący posiadają nieruchomości (grunt 12 164 m², budynki 585 m², budynki stacji paliw - nieruchomość nieużywana, pozostałe budynki dzierżawione). Ponadto posiadają nieruchomość rolną o powierzchni 52,5452 ha - uprawa roślinna oraz las o powierzchni 4,7 ha. Skarżący zastrzegł, że nieruchomość przy ul [...] w Ś. nie jest jego własnością tylko jego matki, a Skarżący tylko tam zamieszkuje. Skarżący oświadczył, że jego rachunek bankowy został zajęty w ramach postępowania egzekucyjnego. W Banku [...] Skarżący posiada konto, na którym znajduje się 0 zł. Skarżący prowadzi działalność gospodarczą (głównie najem pomieszczeń) i zatrudnia trzech pracowników, z czego jedna osoba od dłuższego czasu przebywa na zasiłku macierzyńskim. Skarżący jest zatrudniony na umowę o pracę w spółce, jako jej prokurent, jednak od sierpnia 2013 r. do marca 2014 r. przebywał za zasiłku chorobowym. Skarżący wynajmuje tej spółce pomieszczenia, które w przeszłości służyły do prowadzenia jego własnej działalności gospodarczej i z tego tytułu uzyskuje dochód w wysokości 5 162,60 zł. Z przedłożonych zeznań podatkowych wynika, że w 2012 r. uzyskał on przychód w wysokości 16 076,58 zł i jednocześnie z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej uzyskał roczny przychód w wysokości 368 223,54 zł i poniósł stratę w wysokości 138 724,45 zł. Natomiast w 2013 r. uzyskał przychód w wysokości 17 625,91 zł, a z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej uzyskał roczny przychód w wysokości 132 633,35 zł oraz poniósł stratę w wysokości 215 488,21 zł. Z podatkowej księgi przychodów i rozchodów za 2014 r. wynika, że uzyskał następujący przychód: w styczniu 8 328,29 zł, w lutym 10 191,14 zł, w marcu 11 963,01 zł, w kwietniu 8 081,35 zł, w maju 8 783,32 zł, w czerwcu 7 701 zł, w lipcu 9 141,05 zł, w sierpniu 8 112,94 zł, we wrześniu 308 292,36 zł i jednocześnie poniósł straty w następujących wysokościach: w styczniu 43 398,75 zł, w lutym 20 346,18 zł, w marcu 12 563,08 zł, w kwietniu 15 484,86 zł, w maju 13 388,25 zł, w czerwcu 14 139,01 zł, w lipcu 13 393,69 zł, w sierpniu 17 19 zł, a we wrześniu uzyskał dochód w wysokości 166 058,84 zł. Skarżący określił w następujący sposób wysokość swoich kredytów i obciążeń finansowych: kredyt obrotowy w [...] Banku S.A. w wysokości kapitału do spłaty 103 703,54 zł (kredyt wymagalny natychmiast), pożyczka w [...] Bank [...] S.A. wysokość kapitału do spłaty na dzień 30 września 2014 r. wynosi 149 299,11 zł - obciążenie miesięczne wynosi 2 515,32 zł, kredyt [...] S.A. wysokość kapitału do spłaty na dzień 30 września 2014 r. wynosi 1 147 zł - obciążenie miesięczne z tytułu spłaty wynosi ok. 600 zł, kredyt w [...] Bank [...] wysokość kapitału do spłaty na dzień 30 września 2014 r. wynosi 9 995,35 zł - obciążenie miesięczne z tytułu spłaty kredytu wynosi 2 535,39 zł; kredyt obrotowy nieodnawialny w [...] wysokość kapitału do spłaty na dzień 30 września 2014 r. wynosi 5 000 zł - wymagalny na 30 czerwca 2012 r. Ponadto przedstawił wezwanie [...] we W. z dnia 8 listopada 2012 r. do spłaty wymagalnego zadłużenia w kwocie 19 194,89 zł wraz z odsetkami, umowę pożyczki Banku [...] w wysokości 200 000 zł, a także nieczytelny harmonogram spłat kredytu/pożyczki, zestawienie należności dochodzonych przez Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 6 marca 2014 r. - dochodzone należności wynoszą 477 893,07 zł, zawiadomienie o wszczęciu egzekucji z dnia 16 września 2013 r. na wniosek [...] Bank [...] S.A. (należność główna w wysokości 103 703,54 zł i odsetki w wysokości 34 031,03 zł), zawiadomienie Komornika przy Sądzie Rejonowym o zajęciu wierzytelności na rzecz [...] w wysokości 392 440,42 zł z odsetkami na dzień 25 maja 2011 r. w wysokości 85 065,68 zł, a także harmonogram spłat umowy kredytowej w [...] Bank [...] S.A., potwierdzenie zerowego salda w [...] Bank z dnia 2 stycznia 2014 r. Skarżący wskazał, że w ramach prowadzonej działalności rolniczej uprawia pszenżyto (25 ha) oraz pszenicę (20 ha). Ze złożonego oświadczenia wynika, że uzyskany przychód z wytworzonych płodów rolnych w 2013 r. wyniósł 100 000 zł, przy czym koszty prowadzenia działalności rolniczej w 2013 r. były następujące: zasiew - 33 000 zł, zbiory - 29 000 zł, uprawa - 59 000 zł, środki ochrony roślin -12 000 zł, ubezpieczenie - 5 000 zł, podatek rolny i podatek od nieruchomości - 4 000 zł. Natomiast w 2014 r. koszty prowadzenia działalności rolniczej poniesione do kwietnia 2014 r. były następujące: zasiew - 30 000 zł, uprawa - 52 000 zł, środki ochrony roślin - 18 000 zł, ubezpieczenie - 6 000 zł, podatki rolny i od nieruchomości 4 000 zł. Skarżący posiada samochód Volkswagen Transporter 1,9, rok produkcji 1997 (zastaw bankowy) o wartości rynkowej 13 000 zł, naczepę cysternę [...] rok produkcji 1999 o wartości rynkowej 38 000 zł, ciągnik [...], samochód Mercedes Benz S 6000 rok produkcji 1994 o wartości rynkowej 1 000 zł, samochód Volkswagen Tiguan 2,0 TDI rok produkcji 2009 (umowa kredytu - do spłaty pozostało 11 rat) o wartości rynkowej 55 000 zł. Średniomiesięczne wydatki zadeklarował w następujący sposób: gaz, prąd - 460 zł, woda, kanalizacja - 60 zł, koszty związane z ogrzewaniem mieszkania - 350 zł; telefon - 150 zł; ubezpieczenie na życie - 60 zł, ubezpieczenie mieszkania - 70 zł, pozostałe wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego - 1 500 zł. Sąd uznał, że w tych powyżej opisanych okolicznościach Skarżący nie wykazali braku dostatecznych środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Przede wszystkim wskazał, że przesłanka "braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny", z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", nie jest tożsama z ujemnym wynikiem rachunkowym działalności gospodarczej. Opłacalność prowadzonej działalności nie jest warunkiem wystarczającym dla przyznania prawa pomocy. Zdolność do poniesienia kosztów sądowych należy oceniać przez pryzmat takich wartości, jak: powszechny obowiązek ponoszenia świadczeń i ciężarów publicznych oraz, niezależnie od formy prawnej prowadzenia działalności gospodarczej, prawo do sądu. Przez brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego - w rozumieniu powołanego przepisu - należy rozumieć brak realnych możliwości pozyskania środków na sfinansowanie kosztów sądowych, który ogranicza stronie, ponad funkcje przypisane kosztom sądowym, realizację prawa do sądu. Ciężar procesowy wykazania tak rozumianej przesłanki spoczywa na wnioskodawcy. Jak wynika z informacji posiadanych przez Sąd, Skarżący - prowadzący wspólne gospodarstwo domowe - dysponują i obracają środkami pieniężnymi, które znacznie przekraczają wysokość wpisu od skargi (500 zł). Wystarczy wskazać, że Skarżący w 2014 r., tylko z działalności gospodarczej, która zgodnie z jego oświadczeniem opiera się na wynajmie pomieszczeń (podatkowa księga przychodów i rozchodów - sumy miesiąca wrzesień 2014 r.) uzyskał znaczny przychód, który tylko z tego źródła wielokrotnie przewyższa obciążenia z tytułu kosztów sądowych oraz deklarowanych kosztów utrzymania koniecznego rodziny. Sąd zauważył, że zgodnie z wykazem sporządzonym na wrzesień w powyższym zakresie swojej działalności Skarżący w 2014 r. osiągnął dodatni wynik finansowy uzyskując dochód w wysokości 16 226,02 zł. Sąd zauważył, że nie jest to jedyne źródło przychodów. Skarżący uzyskuje bowiem przychody także z działalności rolniczej na gruntach rolnych o powierzchni ponad 57 ha (przychód ze sprzedaży wytworzonych płodów rolnych w 2012 i w 2013 r. wyniósł 100 000 zł), czy z umowy o pracę. (w 2012 r. - 13 428,56 zł, a w 2013 r. - 12 788,84 zł). W ocenie Sądu, fakt prowadzenia przeciwko Skarżącemu postępowań egzekucyjnych nie mógł stanowić uzasadnienia dla zwolnienia od równolegle ciążącego na Skarżących obowiązku poniesienia kosztów sądowych, w tym wpisu od skargi. Nie uzasadnia to potrzeby kredytowania Skarżącym należnych opłat sądowych. Skarżący decydując się na wkroczenie na drogę postępowania sądowego powinni byli przewidzieć, że będzie wiązało się to z koniecznością uiszczenia wpisu oraz innych kosztów sądowych. W sprawie nie przekazano jednocześnie pełnych danych, które w sposób rzetelny przedstawiałyby sytuację majątkową i rodzinną. Nie przedłożono wyciągów z rachunków bankowych (wyciągów dokumentujących obroty na kontach bieżących, kredytowych, pożyczkowych, leasingowych itp.). Nie przedłożono również ewidencji środków trwałych firmy Skarżącego, pomimo złożenia oświadczenia o jej przedłożeniu. Nie ujawniono wysokości dopłat otrzymanych z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa do prowadzonej działalności rolniczej. Skarżący konsekwentnie uchyla się od przekazania pełnych informacji dotyczących powiązań majątkowych i rodzinnych ze spółką "B." sp. z o.o., która przynależy do syna Skarżącego, a który prowadzi działalność w oparciu o mienie Skarżącego. Powstanie tego podmiotu gospodarczego (B. sp. z o.o. została utworzona w 2009 r.) zbiega się z umniejszeniem przychodów Skarżącego z pozarolniczej działalności gospodarczej o 2 080 926,82 zł (sygn. akt III SA/Po 33/11). Ponadto Skarżący deklaruje, że nieruchomość położona w Ś. przy ul. [...] należy do jego matki. Tymczasem w wyjaśnieniach składanych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy prowadzonego na przełomie 2011 i 2012 r. wskazywał, że jego matka zmarła. Skarżący oświadczył wówczas, że dom należy do "jego nieżyjącej matki" (sygn. akt III SA/Po 936/11). Skarżący uchyla się także od wykazania, że zastosowane środki egzekucyjne są skuteczne, a zatem nie można przyjmować, iż prowadzone postępowania egzekucyjne (zajęcie wierzytelności z tytułu zwrotu w podatku dochodowym, zajęcie wierzytelności nadwyżki podatku naliczonego nad należnym w podatku VAT, zajęcie rachunku bankowego, zajęcie nieruchomości, czy też zajęcie innych wierzytelności, wykluczają możliwość poniesienia przez niego pełnych kosztów postępowania. Niezależnie od powyższego Sąd wskazał, że Skarżący nie przedstawili żadnych nowych okoliczności, które uzasadniałaby przyznanie im prawa pomocy, ograniczając się do ogólnych twierdzeń o pogarszającej się sytuacji majątkowej. W tym stanie rzeczy oświadczenia majątkowe zawarte na urzędowych formularzach wniosków o przyznanie prawa pomocy oraz przedstawione dokumenty nie zawierały pełnych informacji dotyczących sytuacji majątkowej i finansowej Skarżących. Skarżący złożyli zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego uchylenie i nadanie biegu sprawie. Podnieśli, że Sąd swoim postanowieniem dał dowód na to, że pokrzywdzony nie ma szans walczyć na legalnej drodze prawnej. Skarżący nie są w stanie bowiem uiścić opłaty od kosztów sądowych, ponieważ ich dochody drastycznie spadły. W tej sytuacji walka o swoje prawa jest dla Skarżących zamknięta z uwagi na barierę finansową. Dalej Skarżący wskazali, że ich sytuacja finansowa znacznie odbiega od przedstawionej przez Sąd, a dokonane ustalenia nie odzwierciedlają stanu faktycznego. Stawiają pytanie, jak mogą dochodzić swoich, praw skoro nie stać ich na opłacenie kosztów sądowych, a opłata od kosztów sądowych jest zawyżona w porównaniu do należności głównej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., stronie może zostać przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym w myśl art. 245 § 3 P.p.s.a., obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zgodnie z art. 243 § 1 zd. 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Artykuł 252 P.p.s.a. stawia wymóg, by wniosek o przyznanie prawa pomocy zawierał oświadczenie strony o stanie majątkowym i dochodowym oraz dodatkowo, gdy wniosek składa osoba fizyczna dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenia strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Jak bowiem słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji - nie podważając przy tym faktu, że Skarżący posiadają liczne zobowiązania, w tym zaległości publicznoprawne - kwestia spłacania zaciągniętych kredytów czy pożyczek jest indywidualną sprawą podatnika i fakt ten nie może skutkować przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego. Strona powinna ponosić koszty postępowania, jeżeli dysponuje stałym miesięcznym dochodem i posiada znaczny majątek w postaci ruchomości i nieruchomości. Skarżący otrzymuje wszakże wynagrodzenie za pracę, osiąga dochody z dzierżawy, jak również posiada gospodarstwo rolne. Podkreślić należy, że obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań sądowych w żadnym razie nie może w takiej sytuacji skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ich ponoszenia, bez wykazania argumentów związanych z zagrożeniem bytu Skarżących. Oceny tej Skarżący nie podważyli w złożonym zażaleniu, które stanowi jedynie gołosłowną polemikę z prawidłowym rozstrzygnięciem Sądu pierwszej instancji. Skarżący ograniczyli się jedynie do nierzeczowych stwierdzeń, które nic nie wnoszą do sprawy. Jeśli Skarżący twierdzą, że stan faktyczny jest inny, niż przyjął Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu, to należało w zażaleniu ten stan faktyczny opisać i przedstawić stosowne dowody na poparcie swoich twierdzeń. Natomiast Naczelny Sąd Administracyjny nie może odnieść się do tak sformułowanego zarzutu, bowiem nie wie, w jakim zakresie i jakie fakty z zaskarżonego orzeczenia Skarżący kwestionują. Sąd pierwszej instancji trafnie dostrzegł, że sytuacja materialna nie uzasadnia skorzystania ze zwolnienia od kosztów sądowych. Brak bowiem podstaw do stwierdzenia, że wskazane okoliczności świadczą o tak ciężkiej sytuacji majątkowej, która nie pozwalałaby na pokrycie ciężarów związanych z prowadzonym postępowaniem bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla Skarżących. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela sformułowanych zarzutów Skarżących zawartych w zażaleniu, a dotyczących błędu w ustaleniach faktycznych. Biorąc pod uwagę powyższe należy stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał, iż Skarżący nie wykazali, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Należy podkreślić, że Skarżących wezwano do przedstawienia dodatkowych informacji, przedstawiających sytuację finansową. Pomimo tego nie udzielili wszystkich informacji, które mogłyby zostać ocenione przez Sąd pierwszej instancji w kontekście spełnienia przesłanek określonych w art. 246 § 1 P.p.s.a. Skoro Skarżący uchylili się od tego obowiązku, to w efekcie Sąd pierwszej instancji nie mógł rozstrzygnąć sprawy inaczej niż oddalić wniosek o przyznanie prawa pomocy. Brak właściwego wykonania wezwania skutkować musiał odmową przyznania wnioskowanego prawa pomocy, wobec niewykazania, że w sprawie zachodzą okoliczności, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a. oddalił zażalenie.