II OZ 1361/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wojciech Mazur po rozpoznaniu w dniu 8 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B.K. i E.K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 21 listopada 2014 r., sygn. akt II SA/Bk 872/14 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi B.K. i E.K. na decyzję Podlaskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Białymstoku z dnia [...] lipca 2014 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie legalności budowy zbiornika wodnego postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 21 listopada 2014 r., sygn. akt II SA/Bk 872/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku przyznał skarżącym B.K. i E.K. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie skarżących z połowy kosztów sądowych, a w pozostałym zakresie odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że w złożonym wniosku skarżący wnieśli o zwolnienie od kosztów sądowych podając, iż pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym z synem S.K. (30 lat). Dochód miesięczny trzyosobowej rodziny stanowi emerytura E.K. w wysokości 2.986,26 zł netto. B.K. i S.K. są osobami bezrobotnymi, bez prawa do zasiłku pozostają na wyłącznym utrzymaniu E.K.. Wykazane wydatki miesięcznie to: około 1.000 zł – spłata raty kredytu konsolidacyjnego; 300 zł – transport (sklepy, lekarz, urzędy); 100 zł – inne opłaty (energia elektryczna, gaz, woda, podatki, śmieci). Pozostały dochód jest przeznaczony na żywność, ubrania i lekarstwa. Małżonkowie K. są zadłużeni z tytułu kredytu konsolidacyjnego na kwotę 20.000 zł. Majątek B. i E.K. stanowi: dom o powierzchni 63,92 m² oraz nieruchomość pod tym domem o powierzchni 0,44 ha. Skarżący nie posiadają oszczędności i przedmiotów wartościowych. Rodzina nie korzysta ze świadczeń z zakresu pomocy społecznej (k. 29 - 30). W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z dnia 26 września 2014r. (k. 32) skarżący wyszczególnili dodatkowe wydatki miesięczne: 24 zł - wywóz śmieci; 75 zł – doładowania trzech telefonów komórkowych; 150 zł - energia elektryczna; 50 zł – Internet; 100 zł - wywóz szamba; 73 zł – woda; 65 zł -ubezpieczenie na życie; 25 zł - abonament telewizji satelitarnej ; 410 zł – gaz oraz roczne: 200 zł - ubezpieczenie domu; 450 zł - ubezpieczenie samochodu; 100 zł – przegląd samochodu; 280 zł - przegląd zbiornika gazowego; 45 zł - podatek od nieruchomości (k. 36). Do akt sprawy małżonkowie K. dołączyli: kserokopie decyzji ZUS określającej wysokość emerytury E.K. (k. 37); harmonogram spłaty rat zaciągniętego kredytu (k. 38); faktury za: energię elektryczną (k. 39); Internet (k. 40); wywóz nieczystości (k. 41); wodę (k. 42); ubezpieczenie na życie (k. 43); abonament TV satelitarnej (k. 43); gaz (k. 44 – 45). W oparciu o powyższe okoliczności referendarz sądowy przyznał wnioskodawcom prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie z połowy kosztów sądowych. W uzasadnieniu podano, że u podstaw przedmiotowego rozstrzygnięcia legł fakt posiadania przez małżonków K. stałego źródła dochodu w postaci emerytury E.K. w wysokości 2.986,26 zł netto. Wskazano, że B. i E.K. powinni wygospodarować z uzyskiwanego dochodu środki finansowe na pokrycie przynajmniej części kosztów sądowych w sprawie niniejszej zwłaszcza, że w 19 na 20 złożonych w roku bieżących wnioskach o przyznanie prawa pomocy, uwzględniono w całości ich żądanie. Od powyższego postanowienia wnioskodawcy złożyli sprzeciw. Zdaniem Sądu I instancji przywołane okoliczności stanowią dostateczne uzasadnienie do przyznania wnioskodawcom prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie z połowy kosztów sądowych. Trzyosobowa rodzina utrzymuje się z emerytury w wysokości 2.986,26 złotych netto, co daje 995,42 złotych w przeliczeniu na jedną osobę. Dodatkowo mają na utrzymaniu 5 psów. Wnioskodawcy nie posiadają oszczędności. Bieżące wydatki rodziny wraz ze spłatą zaciągniętych kredytów zamykają się kwotą około 2.450 zł. Pozostała kwota około 530 zł przeznaczana jest na zakup żywności, odzieży, niezbędnych środków czystości i utrzymanie psów. Uznano zatem, że konieczność uiszczenia wpisu w pełnej wysokości byłaby obciążeniem, które powodowałoby zamknięcie drogi sądowej. Prawo do Sądu zostanie jednak zachowane, a prawa strony zostaną nie naruszone w sytuacji częściowego uwzględnienia wniosku poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie z połowy kosztów sądowych. Ponadto zwolnienie z połowy kosztów sądowych nie spowoduje, w ocenie Sądu I instancji, pogorszenia się sytuacji życiowej wnioskodawców (uszczerbek w utrzymaniu koniecznym wnioskodawców). Jednocześnie Sąd I instancji stwierdził, że brak jest podstaw do przyjęcia, że wnioskodawcy są na tyle osobami ubogimi, iż ich rzeczywiste zdolności płatnicze uniemożliwiają im wywiązanie się z obowiązku partycypowania w połowie kosztów sądowych. Sąd I instancji podkreślił, że wszczynając spór przed Sądem, skarżący powinni mieć na uwadze, że prowadzenie postępowania sądowego wiązać się będzie z koniecznością ponoszenia niezbędnych kosztów. Winny oni zatem poczynić odpowiednie starania w celu zabezpieczenia środków finansowych niezbędnych do pokrycia choćby części kosztów postępowania sądowego. Co do zasady bowiem strona winna partycypować w kosztach postępowania sądowego. Udzielenie stronie prawa pomocy jak wskazano wyżej jest formą dofinansowania z budżetu państwa, czyli faktycznie przez innych obywateli. W ocenie Sądu I instancji w przedmiotowej sprawie negatywną przesłankę do przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od całości kosztów sądowych stanowi przede wszystkim fakt osiągania przez E.K., pozostającego we wspólnym gospodarstwie domowym stałego miesięcznego dochodu pozwalającego na pokrycie wykazanych wydatków. Ponadto uznano, że skoro wnioskodawców stać na zaciąganie kredytów i nie wskazują oni by mieli kłopoty w ich spłacie, to posiadają oni płynność finansową i nie znajdują się w tak trudniej sytuacji by uzasadnione było zwolnienie ich od obowiązku uiszczenia całości kosztów sądowych. Sąd I instancji dodał, że przy ustaleniu zakresu zwolnienia wzięto pod uwagę fakt, że na 20 złożonych przez wnioskodawców na przestrzeni kilku lat (jak słusznie podnoszą skarżący w sprzeciwie) do tutejszego Sądu wniosków o przyznanie prawa pomocy, w 16 przypadkach zwolniono ww. od kosztów sądowych, a w 5-ciu sprawach ustanowiono pełnomocnika z urzędu. Na powyższe postanowienie zażalenie wnieśli skarżący, wskazując że jako strona mają prawo do obrony swoich interesów. Kredyt został przez nich wzięty jeszcze przed wszczęciem tej sprawy. Wskazali także, że w żadnej ustawie nie ma limitu spraw, w których można uzyskać prawo pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a."), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego wynika więc, że instytucja zwolnienia od kosztów ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia, lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Instytucja pomocy prawnej jest więc wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (zob. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007 r., nr 4, s. 36-39). W niniejszej sprawie Sąd I instancji dokonał oceny sytuacji majątkowej skarżących pod kątem spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie im prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i uznał, że zasadne jest przyznanie stronie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z połowy kosztów sądowych. W pozostałym zakresie odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy. Jak wynika z akt sprawy skarżący posiadają stały miesięczny dochód w wysokości 2.986,26 zł netto w postaci świadczenia emerytalnego skarżącego. Natomiast skarżąca, wg oświadczenia, żadnego dochodu nie posiada. Na utrzymaniu skarżącego pozostaje także dorosły syn. Comiesięczne zadeklarowane wydatki kształtują się na poziomie około 2.450 zł, w tym ok. 1000 zł raty związanej ze spłatą zaciągniętego kredytu. Skarżący ponoszą także koszty związane z wyżywieniem, zakupem ubrań, lekarstw, w innych sprawach sądowych oraz związanych z utrzymaniem pięciu psów. Mając na uwadze powyższe, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, argumenty podniesione w zażaleniu nie podważyły oceny dokonanej przez Sąd I instancji w zakwestionowanym postanowieniu. Rację ma bowiem Sąd I instancji, że skarżący nie należą do osób, które nie są w stanie ponieść kosztów postępowania w ogóle. Wprawdzie z jednego źródła dochodu utrzymują się trzy osoby, jednakże jest to dochód stały na średnim poziomie. Skarżących stać jest również na spłatę kredytów w stosunkowo wysokich ratach po ok. 1000 zł miesięcznie. W tej sytuacji rację ma Sąd I instancji, że skarżący bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie mogą również partycypować chociaż w części w kosztach inicjowanych przez siebie postępowań sądowych. Podzielić także należy stanowisko Sądu I instancji, że zobowiązania cywilnoprawne, jakim jest niewątpliwie umowa kredytu, nie mają pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Z tego względu, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.