I OSK 1520/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maciej Dybowski sędzia NSA Joanna Banasiewicz (spr.) sędzia del. WSA Jerzy Bortkiewicz Protokolant sekretarz sądowy Agnieszka Chustecka po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2015 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej I. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 listopada 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 778/14 w sprawie ze skargi I. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 listopada 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 778/14, oddalił skargę I. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...], działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm. – dalej "ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r."), po rozpatrzeniu wniosku I. K. z dnia 28 sierpnia 2013 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po jej zmarłym w dniu 11 listopada 2009 r. ojcu R. K., odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ podał, że powyższe świadczenie może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Wskazano, że w odniesieniu do renty rodzinnej ma zastosowanie w szczególności art. 68 ustawy, zgodnie z którym renta rodzinna przysługuje dzieciom na czas trwania nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 roku życia. Renta rodzinna przysługuje również dzieciom bez względu na wiek, które stały się całkowicie niezdolne do pracy przed ukończeniem 16 roku życia – do ukończenia nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 roku życia. Tymczasem – jak podał organ – w rozpoznawanej sprawie skarżąca orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia 7 maja 2010 r. została uznana za osobę całkowicie niezdolną do pracy od czerwca 2006 r., tj. po ukończeniu 41 lat, a zatem niezdolność do pracy nie powstała w wymienionych okresach i nie stanowi to szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 powołanej ustawy. Wskazano ponadto, że skarżąca pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zaś przepisy ustawy nie przewidują zbiegu świadczenia w trybie wyjątku ze świadczeniami przyznawanymi przez organy emerytalno rentowe. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2014 r. nr [...], po ponownym rozpatrzeniu sprawy na wniosek I. K. z dnia 15 stycznia 2014 r., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Na powyższą decyzję I. K. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zarzucając naruszenie art. 83 i art. 95 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a ponadto wskazano na naruszenie art. 77 K.p.a. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 listopada 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 778/14, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., poz. 270 ze zm. – dalej "p.p.s.a."), oddalił skargę. W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie organ prawidłowo ustalił, że nie zostały spełnione przesłanki warunkujące przyznanie skarżącej I. K. na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. renty rodzinnej w drodze wyjątku po jej zmarłym ojcu. Sąd podniósł, że I. K. jest uprawniona, na mocy decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...], do renty w trybie zwykłym, tj. w wyniku spełnienia warunków wymaganych w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do jej uzyskania. Z tego powodu wnioskowane świadczenie w drodze wyjątku nie może być jej przyznane. Sąd podkreślił, że przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z uwagi na uznaniowy charakter świadczenia określonego w art. 83 ust. 1, nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno – rentowe. Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 listopada 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 778/14, skargę kasacyjną wniosła I. K., reprezentowana przez radcę prawnego z urzędu, zaskarżając wyrok w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono: 1. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 3 § 1, 134 § 1, 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 151 p.p.s.a w zw. z art. 7, 9, 77 § 1, 80, 86 i 107 § 3 K.p.a., poprzez oddalenie skargi i nieprzeprowadzenie kontroli przestrzegania przez organ przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego oraz ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych pomimo naruszenia przez organ administracji art. 7, art. 9, art. 77 § 1 art. 80, art. 86 oraz art. 107 § 3 K.p.a. wskutek niezebrania całokształtu materiału dowodowego i nierozpatrzenia w sposób wyczerpujący zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz kwestii mających znaczenie dla wystąpienia przesłanki "szczególnych okoliczności", zwłaszcza dotyczących niezdolności do pracy skarżącej przed czerwcem 2006 r., i w konsekwencji uznanie, iż skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, 2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 w zw. z art. 95 ust. 1 i art. 68 ust. 1 pkt 3 i ust. 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że przyznanie skarżącej renty czasowej do dnia 31 sierpnia 2015 r. w trybie zwykłym, uniemożliwia przyznanie skarżącej na podstawie art. 83 ust. 1 tej ustawy świadczenia odpowiadającego rencie rodzinnej, o której mowa w art. 68 ust. 1 pkt 3 ww. ustawy, podczas gdy z ww. przepisów wynika, iż ww. okoliczność nie stanowi przeszkody do przyznania skarżącej ww. świadczenia w drodze wyjątku, 3. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, iż powstanie całkowitej utraty zdolności do pracy po ukończeniu 25 roku życia uniemożliwia nabycie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ww. ustawy, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że ww. okoliczność nie może wyłączać prawa do przyznania świadczenia na tej podstawie; 4. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 95 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie (niezastosowanie) polegające na przyjęciu, iż ww. przepis nie ma zastosowania w przypadku zbiegu świadczeń: renty przyznanej w trybie zwykłym i renty przyznanej w drodze wyjątku i w konsekwencji niezastosowanie ww. przepisu, podczas gdy z ww. przepisu wynika, iż ma on również zastosowanie w razie zbiegu świadczeń przyznanych w trybie zwykłym i w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ww. ustawy, 5. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie (niezastosowanie) w zakresie przesłanki "szczególnych okoliczności" poprzez przyjęcie, iż całkowita niezdolność do pracy skarżącej z powodu chorób, na które chorowała i choruje skarżąca nie wystąpiła przed ukończeniem przez skarżącą 25 roku życia i w konsekwencji uznanie, iż w sprawie nie występują szczególne okoliczności umożliwiające przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ww. ustawy, podczas gdy całościowa analiza sprawy prowadzi do wniosków odmiennych. W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o: 1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie ewentualnie, w razie uznania zasadności wyłącznie zarzutu naruszenia prawa materialnego - uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi poprzez przyznanie skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku, 2) zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie wyłącza możliwości przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku w przypadku pobierania renty przyznanej w trybie zwykłym. W takiej sytuacji, tj. w razie zbiegu prawa do kilku świadczeń, w tym również świadczeń przyznanych w drodze wyjątku, skarżącej na podstawie art. 95 ust. 1 ustawy, przysługiwałoby jedno świadczenie – wyższe lub wybrane przez uprawnionego. Wskazano, że nie bez znaczenia jest ponadto okoliczność, iż przyznana skarżącej renta w trybie zwykłym ma charakter czasowy i została jej przyznana do dnia 31 sierpnia 2015 r. Zdaniem skarżącej, w niniejszej sprawie nie została wszechstronnie wyjaśniona możliwość zaistnienia szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy, tj. wystąpienia zdarzenia lub stanu wyłączającego aktywność zawodową skarżącej z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków, nawet przy dołożeniu przez skarżącą największego wysiłku. Wskazano, że organ niewłaściwie zinterpretował i zawęził pojęcie "szczególnych okoliczności" i nie zbadał w dokumentacji, czy skarżąca była faktycznie niezdolna do pracy przed ukończeniem 25 roku życia. Skarżąca podniosła, że charakter jej schorzeń wskazuje na to, iż jest ono przewlekłe i istniejące już w dzieciństwie. Zdaniem skarżącej utrata ww. zdolności powinna zostać uznana za "szczególną okoliczność". Podniesiono ponadto, że z materiału dowodowego zebranego w niniejszym postępowaniu wynika, iż skarżąca nie miała realnej możliwości zatrudnienia również przed czerwcem 2006r. Wobec tego przyjęcie przez organ, iż niezdolność do pracy skarżącej powstała dopiero w czerwcu 2006 r., zostało dokonane z naruszeniem przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. Charakter schorzeń skarżącej (choroby endokrynologiczne, patologiczna otyłość pokarmowa ogromnego stopnia), pozwalają domniemywać, że skarżąca chorowała na te choroby także przed ukończeniem 25 roku życia. Podkreślono, że z uwagi na upływ czasu skarżąca nie miała możliwości przedstawienia organowi dokumentacji medycznej ze spornego okresu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego określone w art. 183 § 2 powołanej ustawy, zatem, przy jej rozpoznaniu, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Rozpoznając w pierwszej kolejności zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że materiał dowodowy w niniejszej sprawie został zebrany i oceniony w sposób prawidłowy, w związku z czym zarzut skargi kasacyjnej o naruszeniu w zaskarżonym wyroku art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. nie ma usprawiedliwionych podstaw. Przepis ten miałby bowiem zastosowanie w sytuacji, w której Sąd I instancji stwierdziłby naruszenie przepisów prawa procesowego, a pomimo tego nie uchyliłby zaskarżonej decyzji. Jeżeli jednak z uzasadnionych powodów Sąd ten uznał, że do takich naruszeń nie doszło, to wówczas nie można skutecznie postawić tego zarzutu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji zasadnie ocenił, że organ administracyjny rozpatrujący niniejszą sprawę zastosował się do zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej, podejmując wszelkie niezbędne kroki zmierzające do wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy, a następnie uzasadnił swoje rozstrzygnięcie. Zostały zatem dochowane wszelkie wymogi określone w art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 K.p.a. Nie można także w sprawie niniejszej skutecznie podnieść zarzutu naruszenia art. 9 K.p.a., gdyż nie wykazano, aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych naruszył swoje obowiązki w zakresie obejmującym udzielanie stronie informacji faktycznej i prawnej, w sprawie nie wystąpiły przesłanki do zastosowania art. 86 K.p.a. Okoliczność, na którą zwraca się szczególną uwagę w skardze kasacyjnej dotycząca daty powstania całkowitej niezdolności do pracy skarżącej została określona w orzeczeniu Komisji Lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 maja 2010 r. na dzień 6 czerwca 2006 r., a więc zgodnie z zasadami przewidzianymi w art. 14 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. Za chybione uznać także należało zarzuty dotyczące naruszenia art. 3 § 1 i art. 134 § 1 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, przeprowadzając stosowną kontrolę działalności administracji publicznej, nie uchybił regulacji zawartej w art. 134 § 1 p.p.s.a. Z podniesionych niżej przyczyn nie są również zasadne zarzuty dotyczące naruszenia przepisów prawa materialnego, dlatego nietrafnie wskazano na naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. W niniejszej sprawie głównym zarzutem materialnoprawnym skargi kasacyjnej jest zarzut dotyczący niezasadnego – w ocenie skarżącej – przyjęcia, że z uwagi na pobieranie świadczenia rentowego w trybie zwykłym, skarżącej nie przysługuje prawo do ubiegania się o świadczenie specjalne określone w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. Skarżąca nie zgadza się ze stanowiskiem, że powołana ustawa nie przewiduje zbiegu tych świadczeń. Uważa za błędne twierdzenie, że przyznanie jej renty czasowej do dnia 31 sierpnia 2015 r. w trybie zwykłym uniemożliwia przyznanie skarżącej na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy świadczenia odpowiadającego rencie rodzinnej, o której mowa w art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. Wskazać należy, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Zaznaczyć należy, że świadczenie przyznawane w drodze wyjątku, o którym mowa powyżej, nie ma charakteru świadczenia socjalnego, przyznawanego wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przedmiotowe świadczenie nie może być przyznawane na zasadzie powszechności i nie może zastępować świadczeń z pomocy społecznej, czy innych form pomocy materialnej przewidzianych dla osób znajdujących się w trudnej sytuacji bytowej. Dlatego sama, nawet najtrudniejsza sytuacja materialna danej osoby nie jest podstawą do przyznania świadczeń w drodze wyjątku. Należy także zwrócić uwagę, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wielokrotnie wskazywano, że przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. z uwagi na uznaniowy charakter świadczenia określonego w art. 83 ust. 1, o przyznaniu którego decyduje wyłącznie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno – rentowe (np. wyrok NSA z dnia 4 lipca 2001 r., sygn. akt II SA 388/01; z dnia 11 marca 2015 r., sygn. akt I OSK 2728/14; z dnia 25 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 2271/815). Także Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 stycznia 2012 r., sygn. akt III UK 36/11 podkreślił, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. wprost wyłącza możliwość otrzymywania świadczenia w drodze wyjątku przez osoby pobierające własne świadczenia emerytalne lub rentowe, nie mają one możliwości ubiegania się o świadczenie wyjątkowe na zasadzie wyboru świadczenia korzystniejszego. Nie można zatem utożsamiać kręgu podmiotów określonych w art. 68 powołanej ustawy z art. 83 ust. 1 tej ustawy, czego w skardze kasacyjnej żąda skarżąca. Każdy z tych przepisów reguluje bowiem odrębny tryb przyznawania renty rodzinnej, tj. w trybie zwykłym oraz w drodze wyjątku. Zasadą jest niedopuszczalność łączenia świadczeń zwykłych i nadzwyczajnych, co oznacza, że nie można łączyć ze sobą obydwu trybów przyznawania renty rodzinnej, ponieważ brak jest ku temu podstaw prawnych. Skoro w niniejszej sprawie skarżąca – na dzień orzekania przez Prezesa ZUS oraz Sąd I instancji – na mocy decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2013 r. nr [...] była uprawniona do pobierania renty w trybie zwykłym z tytułu niezdolności do pracy, a przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. nie przewidują zbiegu świadczenia w drodze wyjątku z innymi świadczeniami przyznanymi w trybie zwykłym, to już tylko z tej przyczyny zasadnie odmówiono skarżącej przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Nie mógł też mieć w niniejszej sprawie zastosowania art. 95 ust. 1 powołanej ustawy, który to przepis – w razie zbiegu świadczeń – umożliwia wybór korzystniejszego świadczenia. Przepis ten dotyczy bowiem zbiegu świadczeń przyznawanych w trybie zwykłym, co w sprawie niniejszej nie miało miejsca. Z powyższych względów zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia w zaskarżonym wyroku art. 83 ust. 1 oraz art. 95 ust. 1 i art. 68 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. uznać należało za nieuzasadnione. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu, ponieważ przepisy art. 209 i 210 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania pomiędzy stronami, zaś wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 ustawy), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 wskazanej ustawy.