I OSK 1516/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Joanna Banasiewicz Sędziowie: Sędzia NSA Monika Nowicka (spr.) Sędzia del. WSA Iwona Bogucka Protokolant: sekretarz sądowy Małgorzata Kamińska po rozpoznaniu w dniu 3 listopada 2015 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 grudnia 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 2937/14 w sprawie ze skargi A. W. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od A. W. na rzecz Ministra Skarbu Państwa kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego Wyrokiem z dnia 10 grudnia 2014 r. (sygn. akt I SA/Wa 2937/14), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. W. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty. Wyrok został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy: Wnioskiem z dnia [...] listopada 1990 r., A. W. wystąpiła o przyznanie ekwiwalentu za nieruchomości pozostawione przez W. B. w dawnym województwie lwowskim (obecnie na terenie Ukrainy). Rozpatrując po raz kolejny w/w wniosek, decyzją z dnia [...] lipca 2014 r. nr [...], Wojewoda M. odmówił jego uwzględnienia a orzekając w instancji odwoławczej, Minister Skarbu Państwa, decyzją z dnia [...] sierpnia 2014 r., utrzymał w mocy decyzję Wojewody M. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy wyjaśnił, że kwestie rekompensat za tzw. "mienie zabużańskie" reguluje obecnie ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej i - cytując przepisy art.1 ust. 1 i 2, art. 2 ust. 2 i art. 3 ust.2 tej ustawy - podkreślił, że prawo do rekompensaty przysługuje jedynie właścicielowi nieruchomości pozostawionych w określonych warunkach poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz jego spadkobiercy. Odnosząc powyższe do rozpatrywanej sprawy, Minister podniósł, że kluczowe znaczenie miało w niej ustalenie, czy A. W. była spadkobierczynią właściciela pozostawionej nieruchomości. Stosownie bowiem do art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej do wniosku należy dołączyć postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo o dziale spadku. Tylko bowiem spadkobierca, legitymujący się prawomocnym postanowieniem sądu o stwierdzeniu nabycia spadku lub o dziale spadku, jest uprawniony do złożenia wniosku w przedmiocie rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W związku z powyższym, Minister stwierdził, że ze znajdującego się w aktach sprawy postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia [...] marca 2011 r. (sygn. akt [...]) wynikało, iż spadek po W. B. nabył w całości Skarb Państwa a to oznaczało, że A. W. nie należała do grona spadkobierców właściciela nieruchomości pozostawionej. Tym samym – jak zaakcentował organ - nie spełniała ona podstawowego warunku ubiegania się o prawo do rekompensaty, jakim było dziedziczenie po właścicielu mienia pozostawionego. Jednocześnie Minister stwierdził, że w ramach prowadzonego postępowania dowodowego ustalono, iż spadkodawca nie pozostawił innych osób uprawnionych do dziedziczenia wg. przepisów prawa spadkowego, na podstawie których nastąpiło powołanie do spadku po W. B., tj. austriackiego kodeksu cywilnego (ABGB), zgodnie z którym do spadku po ojcu nie przysługuje ustawowe prawo dziedziczenia dzieciom nieślubnym. Odnosząc się natomiast do wskazanego w odwołaniu wystąpienia przez wnioskodawczynię ze skargą do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu a dotyczącą sprawy spadkowej, Minister zauważył, że fakt ten nie mógł stanowić podstawy do uchylenia kwestionowanej decyzji Wojewody M. W myśl bowiem art. 365 § 1 k.p.c., organy były związane prawomocnym postanowieniem sądu powszechnego, ustalającym krąg spadkobierców po W. B. poprzez przyznanie prawa do spadku Skarbowi Państwa. Na wyżej przedstawioną decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2014 r. A. W. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której twierdziła, że udowodniła swoje następstwo prawne po W. B., jej ojcu, o czym świadczył fakt, że postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2007 r. (sygn. akt [...]), Sąd Rejonowy [...] sprostował jej akt urodzenia w ten sposób, że w rubryce dotyczącej imienia i nazwiska ojca, w miejsce słów: "M. S." wpisał: "W. B.". Ponadto, skarżąca ponownie powoływała się na fakt, że złożyła do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu skargę w sprawie dotyczącej stwierdzenia nabycia praw do spadku po W. B. Oddalając skargę – na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) zwanej dalej: "p.p.s.a." – Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że nie miała ona usprawiedliwionych podstaw. Sąd podzielił zarówno ustalenia faktyczne, jak i oceny prawne przyjęte przez organy obu instancji. Podniósł, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, z których wynikało, że przy spełnieniu odrębnych wymogów, w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje jego spadkobiercom (art. 3 ust. 2 ustawy) a - stosownie do art. 6 ust. 2 pkt 1 ww. ustawy - w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, do wniosku należy dołączyć postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo o dziale spadku. Z przepisu tego, w sposób nie budzący zatem wątpliwości – jak wywodził Sąd - wynikało, że tylko spadkobierca, legitymujący się prawomocnym postanowieniem sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo o dziale spadku, jest uprawniony do złożenia wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Z uwagi zatem na fakt, że z postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia [...] marca 2011 r. (sygn. akt [...]) wynikało, że spadek po W. B. nabył Skarb Państwa w całości a Sąd Okręgowy w K., postanowieniem z dnia [...] stycznia 2012 r. (sygn. akt [...]), oddalił wniesioną od niego apelację, Sąd powtórzył za organami, że A. W. nie legitymowała się prawomocnym postanowieniem sądu, stwierdzającym na jej rzecz prawa do spadku po zmarłym właścicielu pozostawionej nieruchomości. Ponadto, Sąd nadmienił również, że z akt sprawy nie wynikało, aby W. B. pozostawił po sobie inne osoby uprawnione - wg. przepisów prawa spadkowego, na podstawie których nastąpiło powołanie do spadku (austriacki kodeks cywilny - ABGB) – do dziedziczenia po nim. Powyższe, w ocenie Sądu, oznaczało, że wniosek skarżącej, nie będącej spadkobierczynią byłego właściciela nieruchomości, a więc osobą nieuprawnioną do rekompensaty, nie mógł być załatwiony pozytywnie. Odnosząc się natomiast do faktu wystąpienia przez A. W. ze skargą do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu w sprawie dotyczącej nabycia spadku po W. B., Sąd zauważył, że w obecnym stanie prawnym sprawy okoliczność ta nie mogła być brana pod uwagę. Aktualnie bowiem - zgodnie z prawomocnym postanowieniem sądu powszechnego - spadkobiercą W. B. pozostawał Skarb Państwa. W myśl zaś art. 365 § 1 k.p.c. organy oraz sądy były tym orzeczeniem związane. W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, A. W. zarzuciła Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie naruszenie prawa materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) w postaci art. 91 ust 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej poprzez błędne przyjęcie wyższości ustawy nad ratyfikowaną umową międzynarodową w związku z ratyfikowaniem przez Rzeczpospolitą Polską w dniu 26 listopada 1991 r. Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC - Europejska Konwencja Praw Człowieka). Wskazując na powyższą podstawę kasacyjną, skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie wraz z zasądzeniem kosztów postępowania kasacyjnego. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono w szczególności, że skarżąca, jako jedyne dziecko W. B., (cyt.): " jako uprawniona spadkobierczyni, została poddana dyskryminacji i pozbawiona należnego jej prawa do otrzymania rekompensaty za utracone mienie (...)". Akcentowano też, że art. 1 Protokołu nr 1 do Konstytucji i Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (dalej: EKPC) mówi o prawie każdej osoby fizycznej oraz prawnej do poszanowania mienia. Nie ulega zaś wątpliwości, że również prawo do rekompensaty z tytułu utraconego tzw. "mienia zabużańskiego" mieści się w zakresie ochrony gwarantowanej art. 1 Protokołu nr 1. Zgodnie zaś z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom. Podkreślano również, że zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw człowieka w Strasburgu oraz brzmieniem EKPC, art. 1 Protokołu nr 1 EKPC nie może być stosowany dyskryminacyjnie. Skarżąca została zaś na sposób nieuzasadniony pozbawiona prawa do rekompensaty z uwagi na nieślubne pochodzenie. Autor skargi kasacyjnej powoływał się również na zakaz nadużycia praw ( art. 17 EKPC), granicę stosowania ograniczeń praw (art. 18 EKPC) i ogólny zakaz dyskryminacji (art. 1 Protokołu 12 do EKPC z 2000) a także przywoływał orzecznictwo Trybunału Praw Człowieka i Trybunału Konstytucyjnego. W odpowiedzi na skargę kasacyjną, Minister Skarbu Państwa wnosił o jej oddalenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie sprowadzało się wyłącznie do badania zasadności podstawy kasacyjnej, przytoczonej w skardze kasacyjnej. Obejmowała ona jeden zarzut, to jest zarzut naruszenia art. 91 ust. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej poprzez (cyt.): "błędne przyjęcie wyższości ustawy nad ratyfikowaną umową międzynarodową w związku z ratyfikowaniem przez Rzeczpospolitą Polską w dniu 26 listopada 1991 r. Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC - Europejska Konwencja Praw Człowieka)". Biorąc zatem pod uwagę treść tak sformułowanego zarzutu, zauważyć należy, iż został on już - co do zasady - wadliwie skonstruowany. Z treści zarzutu nie wynika bowiem, jaki przepis prawa materialnego – zdaniem autora skargi kasacyjnej - został przez Sąd Wojewódzki nieprawidłowo wyłożony lub zastosowany, a jaki przepis został pominięty. Z uzasadnienia skargi kasacyjnej można jedynie wysnuć wniosek, że - w ocenie skarżącej - organy administracji oraz Sąd Wojewódzki, stosując właściwe przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), naruszyły art. 1 Protokołu nr 1 do Konstytucji i Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, zakazującego wszelkiej dyskryminacji wynikającej z takich powodów jak: płeć, rasa, kolor skóry, język, religia, przekonania polityczne i inne, pochodzenie narodowe lub społeczne, przynależność do mniejszości narodowej, majątek, urodzenie, bądź z jakichkolwiek innych przyczyn, jak również, że zaskarżona decyzja oraz zaskarżony wyrok były niezgodne z art. 17 EKPC (zakaz nadużycia praw) i art. 18 EKPC (dotyczącego granic stosowania ograniczeń praw). Dopiero zatem z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynikało, iż skarżąca stała na stanowisku, że skoro zmarły W. B., który pozostawił nieruchomość poza obecnym granicami Rzeczypospolitej Polskiej, był jej ojcem to, chociaż - zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w K. z dnia [...] marca 2011 r. (sygn. akt [...]) - spadek po nim nabył Skarb Państwa, to mimo wszystko, była ona uprawniona – jako "spadkobierczyni" do uzyskania potwierdzenia prawa do rekompensaty zabużańskiej po byłym właścicieli mienia pozostawionego. Z tym stanowiskiem nie można się jednak zgodzić. Zgodnie z przepisami ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 lipca 2005 r., prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przysługuje generalnie (przy spełnieniu jeszcze dodatkowych przesłanek) tylko właścicielowi tego mienia (art. 1 i 2 ustawy) oraz jego spadkobiercom ( art. 3 ust. 2 ustawy). W myśl tego ostatniego przepisu, w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej. Podkreślić też w tym miejscu wypada, że uprawnienie spadkobierców do potwierdzenia przysługującego im prawa do rekompensaty zabużańskiej jest uprawnieniem oczywiście wtórnym w stosunku do podstawowego uprawnienia, które przysługuje byłemu właścicielowi pozostawionego mienia. Spadkobierca wywodzi bowiem swoje roszczenie nie z faktu, iż pozostawał z byłym właścicielem w stosunku bliskości (np. był jego krewnym, powinowatym, znajomym e.t.c.), ale z tego powodu, iż z mocy odpowiedniego przepisu prawa lub z woli spadkodawcy wstąpił w jego sytuację prawną. Znamienne jest zatem, iż ustawa "zabużańska" z 2008 r., określając krąg osób uprawnionych do rekompensaty, nie posługuje się pojęciami określającymi krewnych czy powinowatych byłego właściciela mienia (np. współmałżonek, rodzice czy dzieci) a postanawia, że uprawnienie, przysługujące byłemu właścicielowi pozostawionych nieruchomości, może (w przypadku jego śmierci) przysługiwać tylko tej osobie, która po jego śmierci w jego prawa legalnie wstąpiła, czyli została powołana do spadku. W przypadku zatem śmierci właściciela nieruchomości zabużańskich, w myśl art. art. 6 ust. 2 pkt 1 cytowanej ustawy, osoba ta jest obowiązana wylegitymować się tytułem spadkobiercy po w/w a więc dołączyć do wniosku postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo o dziale spadku. Podkreślenia też wymaga, że instytucja spadkobrania jest instytucją prawa cywilnego i jedynie sąd powszechny ma kompetencję do tego by w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku lub w postępowaniu o dziale spadku ustalić, kto nabył uprawnienia do spadku po danym spadkodawcy. Takich uprawnień nie posiada zaś organ administracji publicznej, który – na zasadzie art. 365 §1 k.p.c. – jest jedynie związany treścią prawomocnego orzeczenia sądu cywilnego. Jedynie uzupełniająco nadmienić w tym miejscu wypada, że okoliczność, iż dana osoba jest dzieckiem zmarłego spadkodawcy nie musi wcale oznaczać, że zawsze będzie jego spadkobiercą. Z tych powodów twierdzenie zawarte w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, że skarżąca jako jedyna córka zmarłego byłego właściciela majątku pozostawionego na Kresach była jego (cyt.): "spadkobierczynią" nie było uzasadnione. Kończąc, wskazać też trzeba, że przepis art. 1 Protokołu Nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, wyznaczając granice ingerencji państw w prawo własności poprzez formułowanie zasad: poszanowania mienia, pozbawienia mienia i korzystania z prywatnej własności w interesie publicznym - jak przyjmuje się w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka - chroni prawo do korzystania i poszanowania mienia a nie prawo do nabywania mienia ( vide: np. orzeczenie ETPCz z dnia 13 czerwca 1979 r. w sprawie Marckx vs Belgia, wyrok ETPCz z dnia 23 listopada 2000 r. nr 25701/94 Król Grecji vs Grecja ). Biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny – z mocy art. 184 p.p.s.a. ( w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. poz.658) - orzekł jak w sentencji. Orzeczenie o kosztach postępowania oparto na przepisie art. 204 pkt 1 p.p.s.a.