II GZ 116/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Rysz po rozpoznaniu w dniu 31 marca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia Stowarzyszenia – P. z siedzibą w O. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 26 stycznia 2014 r. sygn. akt II SA/Ol 1130/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia – P. z siedzibą w O. na postanowienie Samorządowego kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji dotyczącej regularnego przewozu osób postanawia: oddalić zażalenie NSA/post.1 – postanowienie "ogólne" Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. postanowieniem z dnia 26 stycznia 2015 r., sygn. akt II SA/Ol 1130/14 odmówił Stowarzyszeniu – P. z siedzibą w O. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tego Stowarzyszenia na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] sierpnia 2014 r., w przedmiocie rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji dotyczącej regularnego przewozu osób. Sąd I instancji wskazał w uzasadnieniu postanowienia, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy Stowarzyszenie podało, że finansuje swoją działalność ze składek członkowskich, zaś jak wynika z bilansu za rok 2013 Stowarzyszenie nie osiągnęło dochodu, natomiast zgodnie z bilansem za 2014 rok (1 maja 2014 r. – 31 maja 2014 r.) Stowarzyszenie nie posiada środków finansowych, które umożliwiłyby pokrycie kosztów postępowania. Ponadto, jak wynika ze złożonego oświadczenia o majątku i dochodach, Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku, środków finansowych, ani też rachunków bankowych. Oddalając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd I instancji stwierdził, że skarżący nie wykazał obiektywnych okoliczności, które mogłyby wskazywać, że zdobycie środków pieniężnych na opłacenie kosztów sądowych w rozpoznawanej sprawie było niemożliwe. Sąd I instancji podkreślił, że stowarzyszenia, podobnie jak inne organizacje tego typu, są zobowiązane do zapewnienia niezbędnych środków na prowadzenie działalności określonej w statucie lub regulaminie i powinny podjąć odpowiednie kroki w celu ich uzyskania. Zatem w sytuacji, gdy jedynym sposobem uzyskania środków finansowych, koniecznych do prowadzenia działalności, jest pobieranie składek członkowskich, ich wysokość powinna być dostosowana do potrzeb wynikających z prowadzonej przez stowarzyszenie działalności. Zgodnie zaś z regulaminem P., celem tego Stowarzyszenia jest m.in. pogłębianie świadomości prawnej społeczeństwa, pomoc osobom poszkodowanym w dochodzeniu odszkodowań, a także udział w postępowaniach administracyjnych na prawach strony, uzasadnionych celami Stowarzyszenia oraz interesem społecznym. Wobec tego, zdaniem Sądu I instancji, niezbędne jest zapewnienie środków koniecznych do prowadzenia działalności, w tym przypadku – poprzez ustalenie wysokości składek członkowskich na odpowiednim poziomie. Dlatego też wysokość składki członkowskiej na poziomie zaledwie 10 zł rocznie wydaje się być niewspółmierna do szeroko określonych celów Stowarzyszenia i różnych form jego działania. Sąd wskazał, że skarżący, chcąc realizować określone w regulaminie zadania, powinien liczyć się z konsekwencjami podejmowanych działań, w tym także z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Fakt, że Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie zwalnia go z obowiązku zapewnienia środków - chociażby w drodze obowiązkowych składek członkowskich - na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również sprawy sądowe. Odmienne stanowisko prowadziłoby do sytuacji przerzucenia faktycznych kosztów działalności tego typu organizacji na Skarb Państwa. Stowarzyszenie prowadząc statutową działalność winno liczyć się z możliwością ponoszenia kosztów sądowych w postępowaniach, w których uzna swój udział ze celowy i mieć przygotowane na ten cel odpowiednie środki finansowe. Stowarzyszenia nie są zwolnione z obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. Stowarzyszenie powinno zadbać o zwiększenie źródeł finansowania, bowiem przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Zdaniem Sądu sam charakter działalności Stowarzyszenia również nie może uzasadniać przyznania prawa pomocy. Okoliczność, że Stowarzyszenie nie prowadzi działalności gospodarczej i nie osiąga dochodów nie oznacza, że określając cele i formy działania jego założyciele nie mają obowiązku zapewnienia środków na działalność takiego Stowarzyszenia, a jeśli źródłem finansowania Stowarzyszenia są składki członkowskie, ich wysokość powinna być ustalona na odpowiednim poziomie. W zażaleniu złożonym do Naczelnego Sądu Administracyjnego Stowarzyszenie – P. wniosła o uchylenie powyższego postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniosło m.in. że opiera swoją działalność na pracy społecznej swoich członków. Składki członkowski ustalone w regulaminie na kwotę 10 zł rocznie, zdaniem wnoszącego zażalenie, są kwotą odpowiednią do realizacji zadań statutowych, wobec tego nie jest konieczne ustalanie wyższych składek. Stowarzyszenie wskazało, że odmowa zwolnienia od kosztów sądowych uniemożliwia mu realizowanie działalności statutowej, wobec czego Stowarzyszenie nie może działać na rzecz interesu społecznego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie znajduje usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270; dalej: p.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. W rozpoznawanej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny w pełnej rozciągłości popiera stanowisko przedstawione przez Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu. Skarżące Stowarzyszenie nie wykazało bowiem, że podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych, to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Organizacje non profit nie są zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. A zatem, Stowarzyszenie, którego statutowa działalność polega m. in. na prowadzeniu sporów sądowych, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów. Stowarzyszenie mając na uwadze swój udział w postępowaniach sądowych powinno zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Dlatego też należało podzielić stanowisko Sądu I instancji, że okoliczność, iż Stowarzyszenie jest organizacją non profit, nie zwalnia go automatycznie od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Wskazując na szeroko zakreślony przedmiot działalności Stowarzyszenia, należy zauważyć, że z akt sprawy nie wynika, aby Stowarzyszenie podjęło działania w celu zgromadzenia innych niż składki członkowskie środków finansowych na realizację swojej działalności, w zakresie których należało uwzględnić także postępowanie przed sądem administracyjnym. Należy mieć na uwadze, że skoro Stowarzyszenie chce aktywnie realizować cele statutowe, to winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. W szczególności, w sytuacji, gdy powołując się na swoje cele statutowe, zdecydowało się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, winno zabezpieczyć środki na pokrycie kosztów sądowych. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.