III SA/Kr 1207/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tadeusz Wołek Sędziowie WSA Barbara Pasternak (spr.) WSA Janusz Kasprzycki Protokolant Ewelina Kalita po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 stycznia 2015 r. sprawy ze skargi M. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 23 maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. skargę oddala, II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz adwokata J. T. Kancelaria Adwokacka ul. [...] w K kwotę 240,00 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, podwyższoną o stawkę podatku od towarów i usług obowiązującą dla tego rodzaju czynności w dniu orzekania. Pismem z dnia 18 listopada 2013 r. M. R. zwrócił się o umorzenie należności z tytułu wypłaconych jego dzieciom przez fundusz alimentacyjny świadczeń. W uzasadnieniu wskazał, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji zdrowotnej i materialnej, nie pracuje zawodowo, a dochód uzyskany z prac dorywczych wystarcza jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Burmistrz Miasta i Gminy decyzją z dnia [...] 2014 r. znak: [...], wydaną na podstawie art. 104 i 107 kpa oraz art. 2 pkt 3 i 10, art. 12, art. 25, art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 z późn. zm.), odmówił M. R. umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla osób uprawnionych K. R. i K. R. W uzasadnieniu organ I instancji podał, że obowiązek alimentacyjny spoczywa na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowanie czy też edukację. Z powodu niewywiązywania się przez M. R. z obowiązku alimentacyjnego względem swoich dzieci, wypłacane były ze środków publicznych świadczenia z funduszu alimentacyjnego zgodnie z konstytucyjną zasadą pomocniczości. Organ I instancji przywołał treść art. 27 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w myśl którego dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Burmistrz wskazał, że na dzień 4 marca 2014 r. należność z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla osób uprawnionych K. R. i K. R. wynosi: – za okres od 1 października 2008 r. do 30 września 2009 r. - 11.798,39 zł, w tym należność główna 7.200,00 zł i odsetki 4.598,39 zł; – za okres od 1 października 2009 r. do 30 września 2010 r. - 13.116,23 zł, w tym należność główna 8.786,78 zł i odsetki 4.329,45 zł; – za okres od 1 października 2010 r. do 31 sierpnia 2011 r. - 8.136,87 zł, w tym należność główna 5.842,06 zł i odsetki 2.294,81 zł. Łączna należność to kwota 33.051,49 zł, w tym należność główna 21.828,84zł i odsetki 11.222,65 zł. Organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. W świetle ustaleń dokonanych na podstawie wywiadu środowiskowego Burmistrz uznał, że nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności mogące stanowić podstawę umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W ocenie Burmistrza trudna sytuacja ekonomiczna i zawodowa, w jakiej obecnie znajduje się M. R. (brak stałego źródła dochodu), nie może być jedyną przesłanką do umorzenia należności. Burmistrz podkreślił, że wnioskujący jest osobą w wieku aktywności zawodowej i nie ma ustalonych przeciwwskazań zdrowotnych do podjęcia pracy. Odwołanie od decyzji Burmistrza Miasta i Gminy wniósł M. R., kwestionując rzetelność dokonanego wywiadu środowiskowego oraz podkreślając swoją bardzo trudna sytuacje materialna i życiową. Zdaniem odwołującego się, wszystkie te okoliczności powinny stanowić podstawę do umorzenia jego należności względem funduszu alimentacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 23 maja 2014 r. znak: [...], wydaną na podstawie art. 30 ust. 2 i 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Kolegium podkreśliło, że podziela stanowisko organu I odnośnie sytuacji życiowej i materialnej M. R. Kolegium podkreśliło, że ustalenia te opierały się na wywiadzie środowiskowym i zostały podane przez samego M. R. jako zgodne z prawdą. Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że działanie organu w ramach uznania administracyjnego oznacza, jak wynika z art. 7 kpa, załatwienie sprawy w sposób zgodny ze słusznym interesem obywatela, o ile nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i możliwości organu w zakresie posiadanych uprawnień i środków. W ocenie Kolegium, organ I instancji dokonał analizy sytuacji materialnej, dochodowej i życiowej odwołującego oraz słusznie przyjął, że oceniając możliwość umorzenia należności z tytułu wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego należy mieć na względzie fakt, że M. R. może podjąć zatrudnienie w przyszłości i tym samym istnieje możliwość zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Skargę na decyzję SKO wniósł M. R., wskazując na swoją bardzo trudna sytuację zdrowotną i materialną. Skarżący wniósł także o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Referendarz sądowy WSA w Krakowie postanowieniem z dnia 12 września 2014 r. umorzył postępowanie w części dotyczącej żądania zwolnienia od kosztów sądowych oraz przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym i ustanowił dla niego adwokata. Na rozprawie w dniu 8 stycznia 2015 r. pełnomocnik skarżącego podtrzymał skargę i zarzucił naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Zdaniem pełnomocnika organy przekroczyły granice uznania administracyjnego, ponieważ nie zostały wyjaśnione wszystkie okoliczności sprawy. Pełnomocnik wniósł o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, oświadczając, że nie zostały one uiszczone w całości ani w części. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne powołane są do kontroli zgodności z prawem działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie "ppsa". Orzekanie - w myśl art. 135 ppsa - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję, uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co wynika z art. 145 § 1 pkt 1 ppsa. W świetle powyższych zasad uznać należało że skarga nie jest zasadna i podlega oddaleniu. Zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja o odmowie umorzenia należności wydana została na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 ze zm.). Przepis ten stanowi, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Treść przytoczonego przepisu wskazuje, że jedynymi kryteriami, które organ bierze pod uwagę, są sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy. Podkreślić trzeba też, że poprzez użycie sformułowania "może umorzyć" ustawodawca przesądził o uznaniowym charakterze decyzji organu w tym zakresie. Oznacza to, że organ ma możliwość wyboru jednego spośród kilku wariantów rozstrzygnięć. O tym, czy kwota świadczenia powinna być umorzona w całości, w części, czy też nie, rozstrzyga organ w ramach uznania administracyjnego. Organ ma więc możliwość, ale nie obowiązek umorzenia należności, co jednak nie może oznaczać dowolności ze strony organu. Oczywistym jest bowiem, że rozstrzyganie w ramach uznania wymaga od organu nie tylko poczynienia ustaleń na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 kpa), który to materiał dowodowy powinien być zgromadzony i zbadany w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 kpa). Organ orzekający w granicach uznania powinien więc podjąć wszelkie kroki niezbędne dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, by załatwić sprawę z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 kpa) poprzez wydanie decyzji o przekonującej treści (art. 11 kpa). Obowiązkiem organu administracji jest wyjaśnienie stronie zasadności przesłanek rozstrzygnięcia, czyli wytłumaczenie stronie, dlaczego organ dany przepis zastosował do konkretnych ustaleń faktycznych. Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. W wyroku z dnia 16 listopada 1999 r. sygn. akt III SA 7900/98 (Lex Omega nr 47243) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż "w celu wydania prawidłowego orzeczenia w sytuacji uznania administracyjnego organ administracyjny obowiązany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny i utrwalić w aktach wyniki badania. Obowiązki organu administracyjnego w zakresie postępowania dowodowego są nawet większe niż przy ustawowym skrępowaniu, gdyż w poszukiwaniu materialnego kryterium do wydania decyzji powinien on wszechstronnie zbadać stan faktyczny, w wymiarze wychodzącym poza okoliczności typowe w sytuacjach związania, mając na uwadze szczególną rolę w decyzji uznaniowej jej zgodności z interesem społecznym i słusznym interesem obywatela z art. 7 kpa". Z kolei w wyroku z 28 kwietnia 2003r. sygn. akt II SA 2486/01 (Lex Omega nr 149543) NSA orzekł, iż "podejmując decyzję uznaniową organ administracji stosownie do art. 7 kpa., ma obowiązek kierowania się słusznym interesem obywatela, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny ani nie przekracza to możliwości organu administracji publicznej wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków prawnych". W ocenie Sądu kontrolowane postępowanie administracyjne nie jest obarczone istotnymi uchybieniami w powyższym zakresie. Skoro bowiem wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego (lub świadczeń z nim związanych) mają charakter wyjątkowy, to powinny być stosowane w sposób ścisły i nie mogą być rozszerzane. Zatem umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, a ponadto stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Należy też podkreślić, że organy administracji mają obowiązek niezwykle rozważnie podejmować decyzję w sprawie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Każde bowiem umorzenie powoduje przerzucenie na wszystkich podatników kosztów utrzymania dzieci dłużników. Zdaniem Sądu SKO zasadnie przyjęło, że bezrobocie skarżącego samo w sobie nie jest sytuacją nadzwyczajną, uzasadniającą umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego. Brak środków finansowych na pokrycie należności z powodu bezrobocia mógłby skutkować zastosowaniem art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wtedy, gdyby zobowiązany z uwagi na okoliczności od niego niezależne, np. chorobę uniemożliwiającą pracę, konieczność osobistej opieki nad inną osobą, nie był w stanie podjąć zatrudnienia. Jest własnym wyborem skarżącego przyjęcie i zaakceptowanie sposobu zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych przez pozyskiwanie dochodu ze zbierania złomu. W ocenie Sądu w kontrolowanym postępowaniu nie zostały wykazane okoliczności przemawiające za umorzeniem należności, o których mowa w art. 30 ust. 2 ustawy. Skarżący, ze względu na wiek i stan zdrowia, ma możliwość uzyskiwania dochodu swoją pracą, zaś dochód ten w części mógłby być przeznaczany na pokrywanie jego zobowiązań jako dłużnika alimentacyjnego. Zwrócić też należy uwagę, że skarżący jedynie we wniosku o umorzenie, i to w sposób bardzo ogólnikowy, wskazał, że jego sytuacja zdrowotna jest "bardzo trudna", ale w toku dalszego postępowania nie dołączał żadnych dowodów potwierdzających leczenie oraz wydatki ponoszone na to leczenie. Organy prowadzące postępowanie zobowiązane są wprawdzie do wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla końcowego rozstrzygnięcia, nie może to jednak oznaczać całkowitego przerzucenia na te organy ciężaru udowodnienia wskazywanych przez stronę okoliczności, tym bardziej że w realiach kontrolowanego postępowania oznaczałoby to poszukiwanie przez organy dokumentacji medycznej skarżącego, do której tylko on posiada dostęp. Dlatego też Sąd uznał, że organy obu instancji zasadnie przyjęły, iż sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego nie uzasadniała umorzenia ciążących na nim należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Stanowisko organów znajduje potwierdzenie w zgromadzonych w aktach materiale dowodowym, a więc niezasadnie zarzucono zaskarżonej decyzji naruszenie art. 7 kpa prowadzące do niewłaściwego zastosowania art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Z treści zapisów przeprowadzonego w dniu 10 stycznia 2014 r. wywiadu środowiskowego wynika, że skarżący nie zgłaszał żadnych okoliczności mających potwierdzać bardzo zły stan swego zdrowia i konieczność specjalistycznego i kosztownego leczenia. W konsekwencji należało uznać, że zaskarżonej decyzji nie można zarzucić dowolności, a jej uzasadnienie spełnia wymogi zawarte w art. 107 § 3 kpa. W związku z powyższym orzeczono jak w punkcie I sentencji na podstawie art. 151 ppsa. Odnośnie rozstrzygnięcia zawartego w punkcie II sentencji wskazać trzeba, że stosownie do art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2009 r. nr 146, poz. 1188 ze zm.), koszty nieopłaconej pomocy prawnej, udzielonej przez adwokata z urzędu, ponosi Skarb Państwa. W niniejszej sprawie koszty te nie zostały opłacone w całości ani w części, a pełnomocnik złożył stosowny wniosek. Udzielona pomoc prawna polegała na występowaniu przed sądem pierwszej instancji, za co przysługują koszty w wysokości 240 zł - stosownie do § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461). Ponadto przyznane koszty adwokackie należy na podstawie § 2 ust. 3 rozporządzenia powiększyć o kwotę podatku od towarów i usług.