II OZ 778/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marzenna Linska – Wawrzon po rozpoznaniu w dniu 1 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia [...] Towarzystwa [...] z siedzibą w K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 czerwca 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 1684/14, o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi [...] Towarzystwa [...] z siedzibą w K. na postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] czerwca 2014 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 21 czerwca 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 1684/14, po rozpoznaniu wniosku [...] Towarzystwa [...] z siedzibą w K., odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że Towarzystwo złożyło wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych poprzez obniżenie kosztów wpisu od skargi do kwoty 50 zł. Z wniosku wynika, że Towarzystwo jest tzw. stowarzyszeniem "rejestrowym", które posiada osobowość prawną. Jej celem jest prowadzenie działalności w zakresie ekologii, ochrony środowiska, dziedzictwa przyrodniczego i edukacji. Aktualnie Towarzystwo liczy 26 członków oraz 4 wspierających. Ze składką za 2014 r. zalega 3 członków. Podstawowa składka roczna wynosi 50 zł, rodzinna 80 zł natomiast składki ulgowe 25 zł lub 12 zł. 3 osoby uiszczają składkę ulgową w najniższej z podanych wysokości, jedna osoba w wysokości 25 zł, natomiast dwie rodzinną. Wpływy w 2014 r. wyniosły 1900 zł. Łączna kwota wydatków na opłaty bankowe, opłaty administracyjne, opłaty pocztowe, opłaty sądowe i bilety komunikacyjne wyniosła 1 918,35 zł. Stowarzyszenie poniosło także dodatkowe koszty w związku z wykorzystywaniem prywatnego samochodu w wysokości 6 820 zł. Łączna strata za 2014 r. wyniosła zatem 6 838,48 zł. Towarzystwo podało, że jego zobowiązania przekraczają posiadane środki. Podkreśliło, że jego działalność z założenia opiera się na pracy społecznej – jest to praca o charakterze eksperckim, wykonywana bez wynagrodzenia. Koszty rzutują na zobowiązania, czego przejawem są straty finansowe. Składki członkowskie są jedynym źródłem dochodów, które nie pokrywają kosztów funkcjonowania Towarzystwa. Kwota uzyskana ze składek w skali roku starcza na pokrycie kosztów korespondencji i materiałów biurowych. Stowarzyszenie nie zatrudnia pracowników, nie prowadzi działalności gospodarczej, podejmuje jednak kroki zmierzające do pozyskiwania darowizn. Towarzystwo eliminuje koszty zatrudniania ekspertów zewnętrznych. Produktem jego pracy są ekspertyzy. Ich rynkowa wartość przekracza ponoszone koszty funkcjonowania. Nie przynoszą one jednak realnego przychodu. Wynik finansowy Towarzystwa za 2012 r. wyniósł -6.295,66 zł. Rok 2013 zamknęła porównywalna strata. Stowarzyszenie zaznaczyło też, że w przedmiotowej sprawie poniosło duże koszty dokumentacji terenowych, a występuje w niej, reprezentując interes społeczny, jakim jest ochrona przyrody. Dalej Sąd wskazał, że z treści przepisów art. 243 § 1, art. 244 § 1, art. 245, art. 246 § 2 oraz art. 252 p.p.s.a. wynika, że osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie majątkowym. Od Sądu zależy więc uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy. Użyte w art. 246 § 2 pkt 1 i 2 p.p.s.a. określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, że jego dochody i sytuacja majątkowa nie pozwalają na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania czy choćby dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ponadto osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich, mimo że podjęła wszelkie niezbędne działania, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków. W ocenie Sądu Towarzystwo nie wykazało, że podjęło nie jakiekolwiek działania, lecz działania celowe zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nie jest wystarczającym twierdzenie, że źródłem dochodu Towarzystwa są wyłącznie składki członkowskie, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli działalność Towarzystwa związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczania kosztów postępowania sądowego. Towarzystwo powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. w formie składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie. Z obowiązku tego nie zwalnia fakt, że nie zdecydowało się podjąć uchwały w przedmiocie obowiązku uiszczania składek członkowskich w wysokości adekwatnej do szeroko zakreślonych w statucie form działalności. Statut Towarzystwa zakłada w § 12 d obowiązek regularnego opłacania składek przez członków zwyczajnych Towarzystwa, zaś § 13 przewiduje zwolnienie ze składek członkowskich członków honorowych Towarzystwa. Zdaniem Sądu nic nie stoi więc na przeszkodzie, aby członkowie Towarzystwa, w przypadku braku innych źródeł finansowania, celem prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego, zebrali środki konieczne do opłacenia wpisu sądowego. W świetle § 25 statutu Towarzystwa – który jest w znacznej części powtórzeniem art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 z późn. zm.) – źródłami powstania jego majątku są składki członkowskie, darowizny, zapisy i spadki, środki pochodzące z ofiarności publicznej lub ze sponsoringu, dotacje, subwencje, udziały, lokaty. Zatem Towarzystwo ma możliwość uzyskania środków finansowych na prowadzenie działalności, w tym na prowadzenie procesów sądowych. Natomiast fakt, że świadomie z niej nie korzysta nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skoro Towarzystwo zakładane było w określonym celu, to jego forma prawna, zakres działalności, a przede wszystkim podstawy finansowania powinny zostać tak określone, by cel ten mógł być realizowany bez przerzucania ciężaru funkcjonowania Towarzystwa na Państwo. Stowarzyszenie nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Jeżeli założyciele Towarzystwa, przyjmując cele swojej działalności są świadomi, że nie posiadają ani też nie będą w stanie zdobyć środków na jej prowadzenie, to powstaje pytanie o cel działania takiej organizacji. Odmiennie oceniać należałoby sytuację, w której stowarzyszenie, zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określa sposoby pozyskania środków, z których owe cele będą realizowane, lecz z przyczyn od siebie niezależnych nie jest w stanie z tych sposobów skorzystać. Tymczasem argumentacja wniosku wskazuje, że członkami Towarzystwa są osoby, które nie mając środków na realizację celów określonych w regulaminie, konsekwentnie dążą do stworzenia sytuacji, w której działalność Towarzystwa realizowana będzie z budżetu Państwa. "Przerzucanie" ciężaru funkcjonowania Towarzystwa na budżet Państwa, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m. in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Sąd odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło skarżące Towarzystwo podnosząc, że domaga się zwolnienia tylko od części wpisu. Ponadto zauważyło, że nie działa w imieniu własnym, ale w sprawie dotyczącej środowiska przyrodniczego, będącego dobrem wspólnym. Zdaniem Towarzystwa składka członkowska kształtuje się na podobnym poziomie jak w przypadku innych organizacji o profilu przyrodniczym, (od 30 do 60 zł rocznie). Zaś teoretyczny budżet roczny stowarzyszenia wynosi około 1.200 zł. Wydatki stowarzyszenia obejmują: opłaty bankowe, administracyjne, pocztowe, sądowe i koszty przejazdów. W 2014 r. dochód stowarzyszenia wyniósł 1.900 zł zaś zobowiązania stowarzyszenia wynoszą aktualnie ponad 25.000 zł. Jednocześnie Towarzystwo nie jest w stanie pozyskać środków ze spadków czy darowizn. Ponadto w natłoku prac związanych z ochroną przyrody niemożliwe jest podjęcie dodatkowych działań mających na celu pozyskiwanie funduszy. Organizacja powołała się także na międzynarodową Konwencję o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska, wskazując, że bariera finansowa nie powinna stać na przeszkodzie dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej zwana "p.p.s.a.") – osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z przytoczonego powyżej przepisu wynika, że ubiegającego się o to prawo obciąża obowiązek wykazania, że znajduje się w określonej sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym, w tym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Świadczy o tym użyty w tym przepisie zwrot "gdy wykaże". W świetle powyższego strona, która chce skorzystać z prawa pomocy powinna nie tylko podać we wniosku okoliczności wskazujące na brak środków wystarczających na pokrycie kosztów związanych z jej uczestnictwem w postępowaniu sądowym, ale również wykazać, że podjęła skuteczne działania zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania. Takich okoliczności, jak słusznie stwierdził Sąd Wojewódzki, Towarzystwo nie zdołało wykazać. Podkreślić trzeba, iż obowiązkiem strony wynikającym z ogólnej zasady dotyczącej kosztów postępowania, jest ponoszenie kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego trafnie Sąd Wojewódzki podkreślił, że skarżące Towarzystwo nie wykazało, by podejmowało skuteczne działania mające na celu pozyskanie środków na finansowanie swojej działalności. Stowarzyszenie działając aktywnie w zakresie ochrony środowiska powinno dostosować zakres podejmowanych działań do posiadanych możliwości finansowych. Towarzystwo nie może oczekiwać, że z uwagi na rodzaj działalności statutowej będzie traktowane w sposób uprzywilejowany w zakresie obowiązków związanych z ponoszeniem kosztów sądowych. Zasadą pozostaje bowiem prowadzenie działalności osób prawnych, jak i jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, na bazie ich majątku własnego, co również słusznie eksponował Sąd Wojewódzki. Okolicznością przemawiającą za uwzględnieniem zażalenia nie może być również podnoszony przez Stowarzyszenie argument, że zaangażowanie w realizację statutowych celów Towarzystwa powoduje niemożność działania organizacji celem pozyskania środków na prowadzoną działalność. Rzeczą członków Stowarzyszenia jest zrównoważenie kosztów prowadzonej działalności oraz uzyskiwanych środków majątkowych i finansowych. Powołana natomiast w zażaleniu Konwencja o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska nie przewiduje generalnego obowiązku zwolnienia od kosztów sądowych w sprawach dotyczących ochrony środowiska, a wyłącznie zobowiązuje sygnatariuszy Konwencji do rozważenia stworzenia odpowiedniego mechanizmu udzielania pomocy, aby zlikwidować lub zredukować finansowe i inne ograniczenia dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Takim mechanizmem, o którym mowa w Konwencji jest właśnie instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, co nie oznacza obowiązku uwzględnienia każdego wniosku złożonego przez podmiot działający w sprawie ochrony środowiska. W niniejszej sprawie Stowarzyszenie nie wykazało, że spełnia przesłanki zastosowania wobec niego tej instytucji. Jednocześnie należy podkreślić, że wymóg uiszczenia kosztów sądowych nie oznacza pozbawienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że instytucja prawa pomocy jest procesową gwarancją mającą umożliwić realizację wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji prawa do sądu, jednakże pomoc ze strony państwa udzielana jest na określonych w ustawie procesowej warunkach. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należało, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art.184 w zw. z art.197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia.